ყველასთვის ცნობილია, რომ ჭაღარის გაჩენა არა მხოლოდ ორგანიზმის დაბერებასთან, არამედ სტრესთანაც არის დაკავშირებული. ალბათ გსმენიათ ფრაზა, რომელსაც შიშის ან ნერვიულობის შემდეგ ამბობენ– “კინაღამ გავჭაღარავდი“. თუმცა, მეცნიერულად დასაბუთებული ურთიერთკავშირი გაჭაღარავებასა და სტრესს შორის მხოლოდ ცოტა ხნის წინ დადგინდა და ეს ჰარვარდის უნივერსიტეტის მეცნიერთა ჯგუფმა მოახერხა. მათი დასკვნები სამეცნიერო ჟურნალში – Nature არის აღწერილი.
სწორედ ასეთივე პრინციპი მოქმედებს, როცა ქამელეონი შეფერილობას იცვლის. ეს საფრთხის მომენტში ხდება, როცა ცხოველი სტრესს განიცდის.
ადამიანში კი მექანიზმი, რომელიც ჩვენი თმის ფერზეა პასუხისმგებელი სათავეს იღებს მეზენქიმალურ ღეროვან უჯრედებში. ისინი მელანოციტებს გამოტყორცნიან, რომლებიც თმის ძირების ფოლიკულებისკენ მიგრირებენ და იქ პიგმენტ მელანინს გამოიმუშავებენ, ის კი თავის მხრივ ჩვენს თმას შეფერილობას აძლევს.
ეს პროცესი ჩვეულებრივ პირობებში უწყვეტია. ეს თვალსაჩინოდ ჩანს ხელოვნურად სხვა ფრად შეღებილ თმაზე: გაზრდილი ძირები სხვა, ადამიანის ბუნებრივი თმის ფერის არის.
როცა ორგანიზმი ნეგატიურ ემოციურ შეტევას განიცდის, ამ პროცესის ერთ–ერთ ეტაპზე სისტემა ფერხდება, და ჩვენი ბუნებრივი ფერის ნაცვლად თმის ფოლიკულები ნაცრისფერი პიგმენტის დოზას იღებენ.
როგორ ხდება ეს კონკრეტულად:
ექსპერიმენტი თაგვებზე ჩაატარეს, რომლებსაც ფიზიკური ტკივილით გამოწვეული სტრესი განაცდევინეს. ტკივილმა ჰიპერაღგზნებითი რეაქცია გამოიწვია, რომელსაც ასევე უწოდებენ fight or flight(იბრძოლე ან გაიქეცი). ამ ეფექტმა ვირთხებში ნეიროტრანსმიტერ ნორადრენალინის გამომუშავების აქტივაცია გამოიწვია.
ნორადრენალინი ყურადღების მომატებასა და ქმედებაზეა პასუხისმგებელი და დაკავშირებულია მეზენქიმალურ ღეროვან უჯრედებთან. როგორც კი ვირთხები ტკივილს განიცდიდნენ, მათში ნორადრენალინი გამოიტყორცნებოდა, მელანოციტების ღეროვანი უჯრედები დაჩქარებულ რეჟიმში მრავლდებოდნენ, მიგრირებდნენ და იფიტებოდნენ.
ამასთან, მეზენქიმალური ღეროვანი უჯრედების მარაგი, რომელიც შეზღუდულია, შემცირდა. არადა, რაც ნაკლებია ორგანიზმში ეს უჯრედები, მით ნაკლები ხარისხიანი მელანოციტი მონაწილეობს თმის პიგმენტაციაში.
ცხოველებისგან განსხვავებით, ადამიანს ფიზიკური ტკივილის გარდა სულიერი ტანჯვა, ძლიერი ემოციური განცდები და ხანრძლივი ნერვიულობაც ახასიათებს. ამიტომაც ჩვენი თმის პიგმენტაციაში შეფერხებები ბევრად უფრო ხშირად ხდება.
ალბათ არაერთხელ გსმენიათ ისტორიები იმის შესახებ, როგორ გაჭაღარავდა ადამიანი სრულიად ახალგაზრდა ასაკში.
ბუნებრივი დაბერების პროცესში მეზენქიმალური ღეროვანი უჯრედების ამოწურვა წლების მანძილზე ბუნებრივად ხდება და ადამიანი გაჭაღარავებას იწყებს.
ადრეული გაჭაღარავების მიზეზი შედარებით იშვიათად მემკვიდრეობითი მიდრეკილებაც არის.
