დონალდ ტრამპი მსოფლიოსთან ახალი, რიგით მეორე სავაჭრო ომისთვის ემზადება. პირველი პრაქტიკულად წააგო, მაგრამ შეჩერებას არ აპირებს, მიუხედავად ყველა ნიშნისა, რომ მოკავშირეებისა და მეტოქეების წინააღმდეგ მისი თავდასხმების გამოცხადებული მიზნები მიღწეული არ არის, ხოლო ხარჯების ტვირთი მთლიანად ამერიკელებს დააწვათ.
ტრამპმა მსოფლიოსთან სავაჭრო ომი დაახლოებით ერთი წლის წინ დაიწყო, როგორც კი თეთრ სახლში მეორე საპრეზიდენტო ვადით დაბრუნდა. თუმცა მალე უკან დახევა მოუწია, რადგან ამერიკის მთავარ მეტოქეს — ჩინეთს, ასევე მოკავშირეებს — კანადას, ევროპასა და მექსიკას საპასუხო ბერკეტები აღმოაჩნდათ. თებერვალში კი ტრამპმა საბოლოო მარცხი საკუთარი თანამოაზრეებისგანვე იწვნია. აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ მისი ტარიფების დიდი ნაწილი, რომლებიც „საგანგებო მდგომარეობის“ საბაბით იყო დაწესებული, ძალაუფლების უკანონო მითვისების მცდელობად ცნო, რადგან ამერიკელებისთვის გადასახადების დაწესების უფლება აშშ-ის კონსტიტუციით მხოლოდ კონგრესს აქვს მინიჭებული და არა პრეზიდენტს.
მაგრამ ტრამპი ამან არ შეაჩერა.
სასამართლოში წაგების შემდეგ მან დაუყოვნებლივ დააწესა 10%-იანი საბაჟო გადასახადი მთელ იმპორტზე, ამჯერად საგადამხდელო ბალანსთან დაკავშირებული საგანგებო მდგომარეობის საბაბით. რადგან ბოლო წლებში აშშ-ის საგადამხდელო ბალანსში განსაკუთრებული ცვლილებები არ შეინიშნებოდა, ეკონომისტებმა ეს ახალი საბაბი მაშინვე გამოგონილად შეაფასეს, ბიზნესმა კი სასამართლოს მიმართა.
ამ დავის შედეგს მნიშვნელობა არ აქვს, რადგან ახალი ტარიფები თავისთავად გაუქმდება უკვე თვენახევარში — 24 ივლისს. ტრამპმა მათი შემოღება მხოლოდ 150 დღით შეძლო — მეტის უფლებას არ იძლევა 1974 წლის მივიწყებული კანონი, რომელიც ტრამპის სავაჭრო ვენდეტის მხარდასაჭერად მტვრიდან ამოიღეს. ამიტომ ტრამპმა თავის მინისტრებს დაავალა, ივლისის ბოლომდე იპოვონ ახალი საბაბი ამერიკელი მომხმარებლებისა და ბიზნესისთვის, რომლებიც იმპორტულ საქონელსა და კომპონენტებს ყიდულობენ, ახალი გადასახადების დასაწესებლად. პირველი პაკეტი ამ კვირაში გამოცხადდა. შემდეგი უკვე მზადდება. რაში მდგომარეობს მათი არსი?
ტრამპი — როგორც ყველა ქვეყნის პროლეტარების დამცველი
თეთრმა სახლმა მთელი მსოფლიო დაადანაშაულა იმაში, რომ ის საკმარისად აქტიურად არ ებრძვის მშრომელთა ექსპლუატაციას, რაც ამერიკული კანონმდებლობის მიხედვით პრეზიდენტს საშუალებას აძლევს, იმპორტს დამატებითი საბაჟო გადასახადი დააკისროს. იმ ქვეყნების მიმართ, სადაც საერთოდ არ არსებობს კანონები იძულებითი შრომის წინააღმდეგ, თეთრი სახლის ჩინოვნიკებმა პრეზიდენტს 12,5%-იანი ტარიფების დაწესება შესთავაზეს. დანარჩენებს კი, მათ შორის ევროკავშირს, კანადასა და მექსიკას, 10% ემუქრებათ მხოლოდ იმის გამო, რომ ისინი „საკმარისად მკაცრად“ არ ამოწმებენ საკუთარი აკრძალვების შესრულებას.
„ამ საბაბით ტარიფების დაწესება — ეს არის აბსურდული იურიდიული ფიქცია დიქტატორული რეჟიმებისა და ყოფილი საბჭოთა კავშირის სტილში“, — აღნიშნავს კვლევითი ცენტრის ECIPE-ის ექსპერტი დევიდ ჰენიგი, რომელიც ტრამპის პირველი ვადის დროს აშშ-თან სავაჭრო მოლაპარაკებებზე ბრიტანეთს წარმოადგენდა.
არავის ეპარება ეჭვი, რომ ტარიფები ივლისში, სავალდებულო საკონსულტაციო პერიოდის ამოწურვის შემდეგ, დაწესდება, რადგან თანამედროვე გლობალიზებულ სამყაროში ვერც ერთი ქვეყანა ვერ დაუმტკიცებს ტრამპს, რომ მისი ყველა საქონელი იმ ნედლეულითა და კომპონენტებით არის დამზადებული, რომლებიც გარანტირებულად არ მოიცავს იძულებით ან მონურ შრომას.
მოსამართლე აქ ერთია — ტრამპი, მას კი ტარიფების ერთი ხელის მოსმით დაწესება სურს. ტრამპი უკიდურესად უკმაყოფილო იყო იმით, რომ უზენაესმა სასამართლომ მას ეს შესაძლებლობა წაართვა და ამბობდა, რომ ამის გარეშე ამერიკა „მესამე სამყაროს ქვეყნად იქცევა და არ არის გამორიცხული, საბოლოოდ განადგურდეს“.
აშშ-ის ვაჭრობის სამინისტროს ახალი გამოძიებები ტრამპს ტარიფების დაწესების უფლებას დაუბრუნებს. პირველი — უკვე ნახსენები მონური შრომაა. მეორე, რომელიც მზადდება, ჭარბ წარმოებით შესაძლებლობებს ეხება. ეს არის შემთხვევა, როდესაც, მაგალითად, ჩინეთი მთელ ქვეყანას ძაბავს და ელექტრომობილების ან მზის პანელების მწარმოებლებს ეხმარება, რომ ამ პროდუქტებით მთელი მსოფლიო გაავსონ, კონკურენტები ბაზრიდან გააძევონ და შემდეგ მონოპოლისტებად იქცნენ.
„ეს ყველაფერი კიდევ ერთი ნაბიჯია ტრამპის 2025 წლის ტარიფული სისტემის აღსადგენად, რომელიც უზენაესმა სასამართლომ დაშალა“, — დარწმუნებულია ჩედ ბრაუნი Peterson Institute for International Economics-იდან, წიგნის „როგორ მოვიგოთ სავაჭრო ომი“ ავტორი.
ტარიფები — ანუ იმპორტული საქონლის მოხმარებაზე დაწესებული საყოველთაო გადასახადი — ტრამპს საშუალებას აძლევს, ბიუჯეტში დამატებითი შემოსავლები მოაგროვოს, დააფინანსოს გიგანტური დეფიციტი და ძალაუფლების ვერტიკალი გააძლიეროს სუბსიდიებისა და საგადასახადო შეღავათების განაწილებით ლოიალობისა და პოლიტიკური მხარდაჭერის სანაცვლოდ.
აშშ-ის სავაჭრო პარტნიორებს ახალი სავაჭრო ზეწოლის წინააღმდეგ ეფექტური ბერკეტი არ აქვთ, თუმცა ტრამპის შეჩერება კიდევ ერთხელ თავად ამერიკელებს შეუძლიათ — სასამართლოს გზით.
„ნებისმიერი სასამართლოსთვის აშკარა იქნება, რომ საუბარია პრეზიდენტის მორიგ მცდელობაზე, მიითვისოს კონგრესის უფლებამოსილება საბაჟო გადასახადების დაწესების საკითხში. ეს ეწინააღმდეგება აშშ-ის კონსტიტუციას“, — აღნიშნავს ალან ვოლფი PIIE-დან, რომელიც 2021 წლამდე მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის გენერალური დირექტორის მოადგილის თანამდებობას იკავებდა.
ამერიკაში ტრამპის ტარიფებს ისევე უარყოფითად უყურებენ, როგორც სხვა ქვეყნებში. ბიზნესი უკმაყოფილოა საგადასახადო ტვირთის ზრდით და იმით, რომ მომავლის დაგეგმვის შესაძლებლობას კარგავს პირობებში, როცა ტრამპი მუდმივად ცვლის თამაშის წესებს. მოქალაქეები კი უკმაყოფილო არიან იმით, რომ მთელი ძალაუფლება პრეზიდენტის ხელში იყრის თავს.
ხელისუფლებაში ყოფნის მხოლოდ ერთი წლის განმავლობაში ტრამპმა საშუალო იმპორტული ტარიფი 2–3%-დან 13–16%-მდე გაზარდა — სხვადასხვა შეფასებით. უზენაესი სასამართლოს ეპოქალური გადაწყვეტილების შემდეგ ზოგიერთი ახალი ტარიფი ძალაში დარჩა — მაგალითად, განსაკუთრებული ჩინური ტარიფები და საერთო სექტორული ტარიფები ფოლადსა და ავტომობილებზე — თუმცა მთლიანობაში საშუალო ნიშნული 8–10%-მდე შემცირდა. სწორედ ამიტომ ცდილობს ტრამპი ტარიფული ბარიერის ხელახლა აგებას, ამჯერად ახალი საბაბებით.
როგორ აგებს ტრამპი სავაჭრო ომს
ტრამპი ამტკიცებს, რომ ტარიფები ამერიკულ მრეწველობას აცოცხლებს, ხოლო მათი ტვირთი მთლიანად უცხოელ მწარმოებლებს აწვებათ, რადგან მათ ამერიკული ბაზრის დაკარგვის ეშინიათ და ფასებს ამცირებენ.
თუმცა პრაქტიკაში ჯერჯერობით ყველაფერი სხვაგვარად ხდება. ტრამპის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მრეწველობასა და მშენებლობაში წარმოების ზრდა კლებად იქცა. ხოლო ტარიფების 90%-ზე მეტი ამერიკელებმა გადაიხადეს — ამას ნიუ-იორკის ფედერალური სარეზერვო ბანკის კვლევის შედეგები აჩვენებს.
სატარიფო ომებმა ამერიკა მოკავშირეებთანაც დააპირისპირა. ტრამპი ცდილობდა, ტარიფების მუქარით ისინი აშშ-ისთვის ხელსაყრელი ახალი სავაჭრო შეთანხმებების ხელმოწერაზე დაეთანხმებინა. ზოგიერთი მართლაც დათანხმდა და გარიგებები გააფორმა.
თუმცა მელანმა გაშრობაც ვერ მოასწრო, რომ გაირკვა: ერთი მხრივ, ტრამპის სატარიფო მუქარები ცარიელი აღმოჩნდა, რადგან სასამართლომ ისინი უკანონოდ ცნო. მეორე მხრივ კი აღმოჩნდა, რომ ტრამპს კვირაში „შვიდი პარასკევი“ აქვს — ის მზად არის, ახლახან დადებული შეთანხმებების პირობებიც კი ხელახლა გადახედოს და ახალი ტარიფებით დაემუქროს პარტნიორებს ნებისმიერი საბაბით, თუნდაც ნორვეგიასა და ლუქსემბურგში მონური შრომის წინააღმდეგ ბრძოლის მოტივით.
შედეგად, ტრამპის სავაჭრო ომის ახალი ტალღა კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს როგორც აშშ-ის უმსხვილეს პარტნიორთან — ევროკავშირთან — სავაჭრო შეთანხმების რატიფიკაციას, ისე უახლოეს მეზობლებთან, კანადასა და მექსიკასთან, ჩრდილოეთ ამერიკის თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების გადახედვის პირობებზე მოლაპარაკებების წარმატებას.
ამასთან, ეს ყველაფერი ჩინეთისა და აშშ-ის სხვა სავაჭრო პარტნიორების უმრავლესობის მხრიდან საპასუხო ზომების ახალ ტალღასაც მოასწავებს.
