Category: მსოფლიო

თეთრ სახლთან აკრედიტებული კორესპონდენტების ასოციაციის მიღებაზე, რომელსაც აშშ-ის პრეზიდენტი ესწრებოდა, სროლა მოხდა. სახელმწიფოს პირველი პირების ევაკუაცია სასწრაფოდ მოხდა, ღონისძიება კი ერთი თვით გადაიდო.სავარაუდო მსროლელი დაკავებულია, მისი მოტივები ჯერჯერობით უცნობია.

გასროლის მსგავსმა ხმა  სასტუმრო Washington Hilton-ის მისაღებ დარბაზში მაშინ გაისმა, როცა ღონისძიება კარგა ხნის დაწყებული იყო.

ამის შემდეგ საიდუმლო სამსახურის თანამშრომლები დარბაზში იარაღმომარჯვებულები შევარდნენ. და ყვიროდნენ:  „გასროლებია!“

მაღალი რანგის ოფიციალური პირები დაუყოვნებლივ გაარიდეს ტერიტორიას. მათ შორის იყვნენ თავად დონალდ ტრამპი, აშშ-ის პირველი ლედი მელანია ტრამპი, ვიცე-პრეზიდენტი ჯეი დი ვენსი, თავდაცვის მინისტრი პიტ ჰეგსეთი და ჯანდაცვის მინისტრი რობერტ კენედი უმცროსი.

ვახშმის მონაწილეები პირველივე გასროლების შემდეგ მაგიდების ქვეშ დაიმალნენ.

„მე პირდაპირ FBI-ის დირექტორ კაშ პატელის წინ ვიჯექი და როცა, არსებული ცნობებით, გასროლები გაისმა, მან სწრაფად გადაფარა თავისი შეყვარებული საკუთარი სხეულით და იატაკზე დაეცა“, — ჰყვება BBC-ის კორესპონდენტი სუმი სომასკანდა.

მისი თქმით, რამდენიმე წუთის შემდეგ საიდუმლო სამსახურის აგენტმა ოთახში მყოფ სხვა აგენტებს ანიშნა, რომ პატელი უსაფრთხოდ იყო და მისი ადგილსამყოფელი დადგენილი ჰქონდათ. „როცა ყველამ ადგომა დავიწყეთ, პატელმა ტელეფონზე შეტყობინებების წერა დაიწყო. ვცადეთ გვეკითხა, იცოდა თუ არა, რა მოხდა, მაგრამ ის მაშინვე გაიყვანეს“, — თქვა სუმი სომასკანდამ.

ცოტა ხანში აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ინციდენტის შემდეგ პირველი განცხადება საკუთარ სოციალურ ქსელ Truth Social-ზე გამოაქვეყნა.

„ვაშინგტონში საღამო შესანიშნავი იყო. საიდუმლო სამსახურმა და სამართალდამცველმა ორგანოებმა ფანტასტიკური სამუშაო შეასრულეს. ისინი სწრაფად და გაბედულად მოქმედებდნენ“, — დაწერა ტრამპმა.

მან დაამატა, რომ მსროლელი დაკავებულია.

ამის შემდეგ საიდუმლო სამსახურის წარმომადგენელმა ენტონი გულიელმიმ განაცხადა, რომ პრეზიდენტი, პირველი ლედი და ყველა სხვა პირი, რომელსაც საიდუმლო სამსახური იცავს, უსაფრთხოდ არიან. მან ასევე დაამატა, რომ დაკავებულია ერთი ადამიანი, რომლის მდგომარეობა უცნობია.

მოგვიანებით ცნობილი გახდა, რომ დონალდ ტრამპმა და ქვეყნის პირველმა პირებმა Washington Hilton დატოვეს, ხოლო ღონისძიება მინიმუმ ერთი თვით გადაიდო.

CNN-ის ცნობით, ხელისუფლებამ სავარაუდო მსროლელის ვინაობა დაადგინა: ის 30 წლის მამაკაცია კალიფორნიიდან.

სამართალდამცველი ორგანოების მონაცემებით, ეჭვმიტანილმა „საიდუმლო სამსახურის პოსტი დაესხა თავს“, განაცხადა კოლუმბიის ოლქის პოლიციის უფროსმა ჯეფრი კეროლმა.

კეროლის თქმით, მამაკაცი შეიარაღებული იყო საფანტის თოფით, პისტოლეტითა და რამდენიმე დანით.

ჯეფრი კეროლმა დააზუსტა, რომ ეჭვმიტანილმა საიდუმლო სამსახურის აგენტს ესროლა, თუმცა აგენტი ჯავშანჟილეტმა დაიცვა. თავად მსროლელს, პოლიციის მტკიცებით, ცეცხლსასროლი ჭრილობები არ მიუღია, თუმცა ადგილობრივ საავადმყოფოში გადაიყვანეს გამოკვლევისთვის.

კოლუმბიის ოლქის პოლიციის უფროსის თქმით, თავდასხმის მოტივები ჯერჯერობით დადგენილი არ არის.

მოგვიანებით, თეთრი სახლის ოვალურ კაბინეტში გამართულ ბრიფინგზე, დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ დაკავებული ეჭვმიტანილი „ძალიან ავადმყოფი ადამიანი“ იყო.

„ჩემზე ისეთი შთაბეჭდილება დატოვა, რომ ის მარტოხელა მკვლელი იყო“, — თქვა ტრამპმა ეჭვმიტანილზე. „ესენი გიჟები არიან. გიჟები არიან და მათთან გამკლავებაა საჭირო“.

ტრამპმა განაცხადა, რომ ღონისძიება მოგვიანებით თარიღში დაინიშნება და დაამატა, რომ მომხდარი პირველი ლედისთვის, მელანია ტრამპისთვის, ტრავმული იყო.

„ჩვენ არავის მივცემთ უფლებას, ჩვენი საზოგადოება ხელში ჩაიგდოს“, — თქვა მან.

აშშ-ის პრეზიდენტის მტკიცებით, თავდაპირველად წასვლა არ სურდა. „სასოწარკვეთილად ვიბრძოდი, რომ დავრჩენილიყავი“, — განაცხადა ტრამპმა. თუმცა მას უთხრეს, რომ პროტოკოლის მიხედვით უნდა წასულიყო, რადგან გაურკვეველი იყო, მოქმედებდა თუ არა მსროლელი მარტო.

აშშ-ის თავდასხმამ ირანზე კვლავ გააცოცხლა საუბრები დოლარის, როგორც მსოფლიო სარეზერვო და საანგარიშსწორებო ვალუტის სწრაფი დასასრულის შესახებ. ირანმა ჰორმუზის სრუტე დაბლოკა და ტანკერებისგან ხარკის აღება ჩინურ იუანებსა და სტეიბლკოინებში დაიწყო. რამდენად რეალურია საფრთხე მსოფლიოს მთავარი ვალუტისთვის და ჩაანაცვლებს თუ არა „ნავთობიუანი“ „ნავთობდოლარს“ ირანის ომის შედეგად?

ნავთობის ფასები უხსოვარი დროიდან დოლარში განისაზღვრებოდა და დღესაც მსოფლიოში ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების დაახლოებით 85% ამერიკულ ვალუტაში იყიდება. ეს წილი ბოლო ათწლეულების განმავლობაში არ იცვლება, მიუხედავად რუსეთის, ჩინეთის, ირანისა და სხვა ქვეყნების სურვილისა, ბოლო მოუღონ აშშ დოლარის დომინირებას ანგარიშსწორებებში.

ანალოგიური ვითარებაა რეზერვებთან დაკავშირებითაც. მსოფლიო თავის დანაზოგებს ტრადიციულად დოლარში ინახავს. საერთაშორისო რეზერვებში დოლარის წილი 60%-ია, ევროსი — 20%, დანარჩენი კი სხვა განვითარებული დასავლური ქვეყნების ვალუტებზე მოდის: ბრიტანეთის, იაპონიის, კანადის, ავსტრალიის. ჩინურ იუანებში მხოლოდ დაახლოებით 2% ინახება.

ეს ყველაფერი იმის დამსახურებაა, რომ აშშ მსოფლიოში უდიდესი და ყველაზე განვითარებული ეკონომიკაა. ამერიკაში გიგანტური ფინანსური ბაზარია, კანონის უზენაესობა, კაპიტალის თავისუფალი მოძრაობა, დამოუკიდებელი ცენტრალური ბანკი და დასავლეთში ყველაზე მომგებიანი და ინოვაციური ბიზნესი.

მაგრამ გასულ წელს დონალდ ტრამპის თეთრ სახლში მეორე ვადით დაბრუნების შემდეგ ზოგიერთი ამ უპირატესობიდან საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა, და დოლარის ტახტიც შეირყა.

გასულ წელს დოლარმა 8% დაკარგა. მსოფლიოში დაიწყეს საუბარი ახალ ფინანსურ სტრატეგიაზე — „გაყიდე ამერიკა“. კურსის შემცირებაში ზოგიერთმა კომენტატორმა დოლარიდან გაქცევა დაინახა, რაც ტრამპის სავაჭრო ომს მთელ მსოფლიოსთან, მის შეტევებს მოკავშირეებზე და მზადყოფნას უკავშირდებოდა, აშშ-ის ფინანსური და სამხედრო ძალა სხვა ქვეყნებზე პოლიტიკური და ეკონომიკური ზეწოლისთვის გამოეყენებინა. კურსის შემცირება 2026 წლის დასაწყისშიც გაგრძელდა – ირანზე თავდასხმამდე. მაგრამ როგორც კი ტრამპმა პლანეტის საკვანძო ნავთობ-გაზმომპოვებელი რეგიონი დესტაბილიზაციის ქვეშ მოაქცია და მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისის ზღვარზე დააყენა, ამერიკულმა დოლარმა ვარდნა შეწყვიტა და ზრდა დაიწყო.

გადაურჩება თუ არა დოლარი ტრამპს?

„მსოფლიო თავისი სიმდიდრის დიდ ნაწილს ამერიკულ აქტივებში, დოლარში ინახავს, სხვადასხვა მიზეზის გამო. მთავარი კითხვა ის არის, გააგრძელებს თუ არა ის ამას, თუ ჩვენ გიჟურ პოლიტიკას გავატარებთ“, – სვამს კითხვას ამერიკელი სავალუტო ანალიტიკოსი ბრედ სეტსერი.

„ჯერჯერობით ამ კითხვაზე პასუხი ერთი იყო — დიახ, გააგრძელებს.“

ირანზე თავდასხმის შემდეგ დოლარის კურსის 2%-იანი ზრდა მხოლოდ ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ ამერიკულ ვალუტას სარეზერვო სტატუსს ჯერჯერობით არაფერი ემუქრება, აღნიშნავს რობინ ბრუკსი ამერიკული Brookings Institution-იდან.

„უცხოეთიდან ამერიკულ აქციებსა და ობლიგაციებში ფულის შემოდინება ბოლო 25 წლის განმავლობაში რეკორდულია. დოლარის კურსის ბოლო ზრდა კი ადასტურებს, რომ ინვესტორები კრიზისულ დროს კვლავ განიხილავენ დოლარულ აქტივებს, როგორც უსაფრთხო თავშესაფარს“, — წერს ის.

როგორც წინა კრიზისების დროს, ირანის დაბომბვის დაწყებისთანავე ინვესტორებმა დაიწყეს ფულის გამოტანა იმ ქვეყნებიდან და რეგიონებიდან, რომლებიც ომისგან პირველ რიგში დაზარალდებიან — აზიიდან, ახლო აღმოსავლეთიდან და შედარებით ნაკლებად ევროპიდან – და მისი გადატანა დოლარულ აქტივებში. იმიტომ, რომ ისინი უფრო ლიკვიდური და მომგებიანია და, რაც მთავარია, იმიტომ, რომ აშშ-ის ეკონომიკამ არაერთხელ დაამტკიცა, რომ სხვებზე სწრაფად შეუძლია ნებისმიერი მძიმე მდგომარეობიდან გამოსვლა. ამჟამინდელი ენერგეტიკული კრიზისისგან კი ის დამატებით უკეთ არის დაცული, რადგან აშშ მსოფლიოში ნავთობისა და გაზის უმსხვილესი მწარმოებელია.

„ტრამპის კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ დოლარის დასასრული ამერიკული უპასუხისმგებლობისა და ძალის ბოროტად გამოყენების ერთ-ერთი სამწუხარო შედეგი იქნება. მაგრამ მართლა დგას თუ არა დოლარი სპეციალური სტატუსის გარდაუვალი დაკარგვის საფრთხის წინაშე? და მართლა იქნება თუ არა ამ სტატუსის დაკარგვა დარტყმა შეერთებული შტატებისთვის?“ — სვამს კითხვას ამერიკელი ეკონომისტი და ნობელის პრემიის ლაურეატი პოლ კრუგმანი.

„ჩემი აზრით, ორივე კითხვაზე პასუხი ერთია — არა.“

ნავთობდოლარის დასასრული და ნავთობიუანის განთიადი?

მაშინაც კი, თუ ირანი, რუსეთი და თვით საუდის არაბეთიც კი ნავთობს იუანებზე გაყიდიან, დოლარის პოზიციები არ შეირყევა. მსოფლიო ნავთობის ბაზრის მასშტაბით რეალური ფიზიკური მიწოდებები მხოლოდ რამდენიმე პროცენტია. დანარჩენი არის ფინანსური კონტრაქტებით ვაჭრობა ვირტუალური ნავთობის მიწოდებაზე, ეს კი ამერიკაში და დოლარში ხდება.

ნავთობის ბაზარზე დოლარის დომინირების ერთ-ერთი მიზეზი ის არის, რომ 1970-იანი წლების პირველი ნავთობის კრიზისის შემდეგ,  რომელიც ჯერ არაბული ქვეყნების ისრაელთან ომმა, შემდეგ კი ირანში ისლამურმა რევოლუციამ გამოიწვია — აშშ და საუდის არაბეთი შეთანხმდნენ, რომ ნავთობის ფასები დოლარში დადგენილიყო.

მას შემდეგ ასე გაგრძელდა. თუმცა დოლარის დომინირების მთავარი მიზეზები ანგარიშსწორებებსა და რეზერვებში სულ სხვა რამეშია, მიიჩნევს ბრედ სეტსერი.

„აშშ ნავთობის უმსხვილესი მწარმოებელი იყო 1930-იან წლებში, ჩვენ ვაწვდიდით ნავთობს ბრიტანელებს მეორე მსოფლიო ომის წლებში. ფართო გაგებით, ნავთობის ინდუსტრია აშშ-ში დაიბადა და ნავთობით ყოველთვის დოლარში ვაჭრობდნენ“, — წერს ის.

1970-იანი წლების პირველი ნავთობის კრიზისის შემდეგ სპარსეთის ყურის ქვეყნებს თითქოს ოქროს წვიმა დაატყდათ. ისიც კი აღარ იცოდნენ, სად დაეხარჯათ ნავთობიდან მიღებული ზემოგებები თავიანთ მაშინ ჯერ კიდევ სუსტად განვითარებულ ქვეყნებში, ამიტომ დაიწყეს რეზერვების დაგროვება და მათი საზღვარგარეთ გამრავლება.

გამომუშავებული დოლარების გაზრდის ყველაზე მომგებიანი და საიმედო გზა იყო მათი ამერიკისთვის სესხად მიცემა და ამერიკულ ბანკებში დეპოზიტებზე განთავსება. თუმცა ამერიკა ისრაელს უჭერდა მხარს და შეიხებისთვის უხერხული იყო მტრის ღიად დაკრედიტება. საბოლოოდ ისინი ამას მაინც აკეთებდნენ, ოღონდ ირიბად. ასე გაჩნდა მსოფლიო ფინანსური ცენტრები ლონდონში, ციურიხში და მოგვიანებით — ჰონკონგსა და დუბაიში.

მაგრამ ნავთობდოლარების ის ზვავი დიდი ხანია შეჩერდა. სპარსეთის ყურის ბევრმა ქვეყანამ ხარჯვა დაიწყო და ეკონომიკის მომზადებას შეუდგა ნავთობისშემდგომი მომავლისთვის. შედეგად, საუდის არაბეთი კაპიტალის ექსპორტიორიდან მოვალედ გადაიქცა. ის აღარ აგროვებს – ახლა ვალით ცხოვრობს.

შედეგად, ამერიკაში ნავთობდოლარების შემოდინება შემცირდა, მაგრამ დოლარი კვლავ შესანიშნავად გრძნობს თავს. რატომ?

პირველ რიგში, ამერიკას იმპორტირებული ნავთობი აღარ სჭირდება. ჯერ კიდევ საუკუნის დასაწყისში ის მსოფლიოში ნავთობის უმსხვილესი მყიდველი იყო, საუდის არაბეთი კი — ნავთობის წამყვანი ექსპორტიორი. ახლა ამერიკა საუდის არაბეთზე ორჯერ მეტ ნავთობს მოიპოვებს – ტექნოლოგიური რევოლუციისა და კაპიტალიზმის ერთობლიობის წყალობით. ეს კი ნიშნავს, რომ ის ახლო აღმოსავლეთში დოლარებით ნავთობს აღარ ყიდულობს.

ახლა სწორედ ისინი, და არა შეიხები, ყიდულობენ დოლარულ აქტივებს. ამ პრაქტიკაზე უარის თქმა მათთვის რთულია, რადგან ეს ეკონომიკის საექსპორტო მოდელის გადაკეთებას მოითხოვს, რაც ძვირი ჯდება და სოციალური რყევების საფრთხეს შეიცავს. მეტიც, ამ ქვეყნებისთვის დოლარი არა მხოლოდ სიმდიდრის დაგროვების საშუალებაა, არამედ საკუთარი ვალუტის კურსის მიბმისა და სავალუტო ბაზარზე ინტერვენციების ორიენტირიც. ამის გარეშე მაკროეკონომიკური სტაბილურობის შენარჩუნება გაცილებით უფრო რთული ამოცანა გახდება.

რატომ არ ემუქრება დოლარს ჯერჯერობით არაფერი

ნავთობისა და გაზის ექსპორტიორი ქვეყნების — სპარსეთის ყურის სახელმწიფოებისა და ნორვეგიის, რომელიც ევროკავშირის მთავარი მიმწოდებელია — ფულის სიჭარბემ, ანუ მიმდინარე ანგარიშის პროფიციტმა, გასულ წელს დაახლოებით 200 მილიარდი დოლარი შეადგინა, დაითვალა ბრედ სეტსერმა.

ეს არაფერია ჩინეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის სხვა ქვეყნების 1.5 ტრილიონ დოლარიან პროფიციტთან შედარებით — ქვეყნების, რომლებიც დასავლეთში ნავთობს კი არა, საქონელს ყიდიან.

ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ირანის ომი სპარსეთის ყურის ნავთობის მონარქიებს მრავალი წლით ზედმეტ ფულს გამოაცლის, რადგან ჰორმუზის სრუტის ბლოკადის გამო ფასების ზრდაზე ფულის შოვნას ვერ შეძლებენ, დოლარი მაინც არ დაკარგავს თავისი განსაკუთრებული სტატუსის ორ მთავარ საყრდენს.

პირველი — ანალოგიურ მასშტაბებში ინვესტირების ალტერნატივების არარსებობაა. ჩინეთი — სახელმწიფო ბანკების მეშვეობით — და სხვა სახელმწიფოები კვლავ ყიდულობენ დოლარულ აქტივებს რეზერვებისთვის. სანქციების ქვეშ მყოფი ქვეყნებიც კი, რომლებიც სიტყვით ამერიკულ ჰეგემონიას გმობენ, სინამდვილეში დოლარს კი არ ებრძვიან, არამედ სანქციების მოხსნასა და მსოფლიო ეკონომიკაში დაბრუნებას ცდილობენ.

მეორე მიზეზი — მოგების წყურვილია.

ამერიკული კომპანიები კვლავ უფრო მეტ მოგებასა და შემოსავალს აძლევენ აქციონერებს, ვიდრე მათი ევროპელი ან იაპონელი კონკურენტები. ამიტომ Amazon-ის, Google-ისა და Apple-ის აქციებში დაბანდება მეტ შემოსავალს იძლევა. იგივე ეხება ამერიკულ სახელმწიფო ობლიგაციებში ინვესტირებასაც, რადგან ამერიკაში საპროცენტო განაკვეთები უფრო მაღალია, ვიდრე ევროპაში და მით უმეტეს იაპონიაში. ამასთან, ბაზრის ლიკვიდობა და სიღრმე შეუდარებელია სხვა განვითარებულ ქვეყნებთან, სადაც კაპიტალის არა მხოლოდ თავისუფლად დაბანდება, არამედ სურვილის შემთხვევაში გამოტანაც არის შესაძლებელი. ჩინეთი ამ ქვეყნების რიცხვში არ შედის.

შედეგად, დანაზოგებს დოლარში ათავსებენ ისინიც, ვისაც მათი შენარჩუნება სურს, და ისინიც, ვინც მათ გაზრდას ცდილობს. დონალდ ტრამპსაც კი არ გამოსდის ამერიკული ვალუტის ამ ყველა მყიდველის დაფრთხობა.

„ტრამპის პრეზიდენტობის ბოლო წლის მთელი ქაოსის მიუხედავად, უცხოელების დაბანდებები დოლარში საუკუნის დასაწყისიდან მაქსიმუმზეა. ეს კი ნიშნავს, რომ აშშ-სთვის ადვილი არ იქნება დოლარისთვის სარეზერვო ვალუტის სტატუსის წართმევა. გასაკვირი არაფერია. ეს სტატუსი ათწლეულების განმავლობაში ყალიბდებოდა და მისი შერყევა ერთ დღეში ვერ მოხერხდება“, — მიიჩნევს რობინ ბრუკსი.

თუმცა, როგორც კი ირანში ომი დასრულდება, დოლარის კურსი კვლავ შემცირებას განაახლებს, დარწმუნებულია ის.

პირველ რიგში იმიტომ, რომ მის ძველ მყიდველებს — სპარსეთის ყურის ნავთობის ექსპორტიორებსა და აზიის ნავთობის იმპორტიორებს — ნაკლები ფული ექნებათ. პირველებს თანხის დახარჯვა აღდგენასა და ხელახლა შეიარაღებაზე მოუწევთ, მეორეებს კი — ძვირ ენერგორესურსებზე, მარაგების შევსებაზე და ეკონომიკის გადაკეთებაზე, რათა წიაღისეული საწვავის იმპორტზე დამოკიდებულება შეამცირონ.

მეორე – იმიტომ, რომ ტრამპი აგრძელებს შეტევას ამერიკული სავალუტო დომინირების საყრდენებზე. უპირველეს ყოვლისა – დამოუკიდებელ ცენტრალურ ბანკზე, სასამართლოებზე და შეკავებისა და გაწონასწორების მთელ სისტემაზე, რომელიც აშშ-ში მეწარმეობისა და კაპიტალის მოძრაობის თავისუფლებას უზრუნველყოფს.

მაგრამ მთლიანობაში, ბიზნესში დოლარზე, როგორც გადახდის მთავარ საშუალებაზე, უარის თქმა ისეთივე რთულია, როგორც საერთაშორისო კომუნიკაციის ინგლისურიდან ჩინურზე გადაყვანა, აღნიშნავს პოლ კრუგმანი.

„ამერიკის ამჟამინდელი ქცევის გათვალისწინებით, შეიძლება, ის არც იმსახურებდეს მსოფლიოს მთავარი ვალუტის ემიტენტის სტატუსს. თუმცა ეკონომიკა და მორალი სხვადასხვა რამეა“, — წერს ის.

„ზოგი ფიქრობს, რომ დოლარი მალე ჩამოიშლება და ყველა შეწყვეტს მის გამოყენებას. მაგრამ მაშინაც კი, თუ ამერიკა საბოლოოდ გადაირევა, ასეთი შედეგის მიღწევა ძალიან რთული იქნება. დოლარს ყველა იმიტომ იყენებს, რომ მას ყველა დანარჩენი იყენებს.“

მეორე მხრივ, სპარსეთის ყურეში სხვა ქვეყნებიც არიან, რომლებიც იმაზე მეტს შოულობენ, ვიდრე ხარჯავენ — მაგალითად, არაბთა გაერთიანებული საამიროები. მათ აქვთ დანაზოგი — სუვერენული სტაბილიზაციის ფონდები, მომავალი თაობებისთვის და შავი დღისთვის დაგროვებული თანხები. ანალოგიური ფონდი აქვს ფინანსური დეფიციტის მქონე საუდის არაბეთსაც. ამ ფულს ზრდაზე უშვებენ, და ისე გამოვიდა, რომ ზემოთ ჩამოთვლილი მიზეზების გამო ამის გაკეთება ყველაზე მომგებიანი ამერიკაშია.

და მესამე, ყველაზე მნიშვნელოვანი — ნავთობდოლარები დიდი ხანია აღარ თამაშობენ მთავარ როლს მსოფლიოში. ბოლო 20–30 წლის განმავლობაში ის მთავარი ქვეყნები, რომლებიც ექსპორტით იმაზე მეტს შოულობენ, ვიდრე ხარჯავენ, აღარ არიან ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის მონარქიები. ეს ქვეყნები დღეს ჩინეთი და განვითარებული აზიური ეკონომიკებია — სამხრეთ კორეა, იაპონია, ტაივანი და სინგაპური.

გერმანული ავიაკომპანია Lufthansa ზაფხულის სეზონზე მოკლე მანძილზე დაახლოებით 20 000 რეისს შეამცირებს. კომპანიის განმარტებით, საწვავის ფასების მკვეთრმა ზრდამ ბევრი რეისი მისთვის არარენტაბელური გახადა.

სამშაბათს კომპანიამ განაცხადა, რომ ევროპულ მარშრუტთა ქსელს ამცირებს, თუმცა მგზავრებს „კვლავ ექნებათ წვდომა გლობალურ მარშრუტთა ქსელზე, განსაკუთრებით — შორ მანძილზე ფრენებზე“.

„თუმცა ავიასაწვავზე ფასების ზრდის პირობებში ეს განხორციელდება მნიშვნელოვნად უფრო ეკონომიურად, ვიდრე ადრე,“ — აღნიშნა კომპანიამ.

ამ გზით Lufthansa იმედოვნებს, რომ 40 ათას ტონაზე მეტ საწვავს დაზოგავს.

უკვე სამშაბათს გაუქმდა პირველი 120 რეისი, მათ შორის — ფრანკფურტიდან პოლონეთსა და ნორვეგიაში მიმართულებით ფრენები.

გასულ კვირას კომპანიამ ასევე განაცხადა, რომ აჩქარებს თავისი ევროპული ავიაგადამზიდავის, CityLine-ის, საბოლოო დახურვის პროცესს.

პროგრამაში შემავალი 27 თვითმფრინავი ექსპლუატაციიდან მოიხსნება, ნაწილობრივ „ავიასაწვავის ფასების მნიშვნელოვანი ზრდის“ გამო, ასევე „შრომით კონფლიქტებთან დაკავშირებული დამატებითი ხარჯების“ გამო. საუბარია პილოტებისა და ბორტგამცილებლების გაფიცვებზე, რამაც ასობით რეისის გაუქმება გამოიწვია.

აშშ-სა და ისრაელის ირანთან ომის დაწყების შემდეგ ავიასაწვავი ორჯერ გაძვირდა, რადგან კონფლიქტმა ახლო აღმოსავლეთში მისი წარმოება და ტრანსპორტირება შეაფერხა.

რეისების რაოდენობა დროებით შეამცირეს სხვა ავიაკომპანიებმაც, მათ შორის Air France-KLM-მა და Delta-მ. ზოგმა სხვა გზა აირჩია და ბილეთების ფასები გაზარდა, ანუ ხარჯები მომხმარებლებს გადააკისრა.

ანალიტიკოსები გვაფრთხილებენ: თუ ომი გაგრძელდება, გაუქმებული რეისების რაოდენობა კიდევ უფრო გაიზრდება, ხოლო ბილეთების ფასები ზრდას გააგრძელებს.

სპარსეთის ყურის ქვეყნები და მათი ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები ავიასაწვავის მთავარი წყაროა — მათზე მოდის ევროპული იმპორტის დაახლოებით 50%. მიწოდების დიდი ნაწილი ორმუზის სრუტით გადის, რომელიც ირანმა ფაქტობრივად გადაკეტა აშშ-ისა და ისრაელის შეიარაღებული ძალების თავდასხმების საპასუხოდ.

Energy Intelligence-ის მონაცემებით, მხოლოდ ქუვეითში მდებარე ერთ-ერთი ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა „ალ-ზური“ ევროპაში ავიასაწვავის იმპორტის დაახლოებით 10%-ს უზრუნველყოფს.

ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტომ გასულ კვირას გააფრთხილა ყველა, რომ ევროპულ ქვეყნებს ავიასაწვავის მარაგი შესაძლოა რამდენიმე კვირაში ამოეწუროთ.

აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ირანი ზავის პირობების დარღვევაში დაადანაშაულა და თეირანს კვლავ დაემუქრა ქვეყნის კრიტიკული ინფრასტრუქტურის, მათ შორის ხიდებისა და ელექტროსადგურების, განადგურებით. თავის მხრივ, ირანის ხელისუფლებამ აშშ ზავის დარღვევაში დაადანაშაულა მას შემდეგ, რაც ამერიკელმა სამხედროებმა ომანის ყურეში ირანის დროშის ქვეშ მცურავი სატვირთო გემი დააკავეს.

ამასთან, ორმუზის სრუტე, რომლის გავლითაც ჩვეულებრივ ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის ტრანსპორტირება ხდება, კვლავ დახურული რჩება.

„დღეს ირანის დროშის ქვეშ მცურავმა თითქმის 900 ფუტის სიგრძის [დაახლოებით 275 მეტრი] და ავიამზიდის მასასთან შესადარმა სატვირთო გემმა Touska-მ ჩვენი საზღვაო ბლოკადის გარღვევა სცადა, მაგრამ არაფერი გამოუვიდა. აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალების სარაკეტო გამანადგურებელმა Spruance-მა ‘ტუსკა’ ომანის ყურეში შეაჩერა და მკაფიო გაფრთხილება მისცა, რომ გაჩერებულიყო. ირანულმა ეკიპაჟმა დამორჩილებაზე უარი თქვა, ამიტომ ჩვენმა ხომალდმა ის შეაჩერა და ძრავის განყოფილებაში ხვრელი გაუჩინა,“ — დაწერა ტრამპმა საკუთარ სოციალურ ქსელ Truth Social-ში.

„ამჟამად გემი აშშ-ის საზღვაო ქვეითების კონტროლის ქვეშ იმყოფება. Touska აშშ-ის ფინანსთა სამინისტროს სანქციების ქვეშაა თავისი წარსული უკანონო საქმიანობის გამო. ჩვენ სრულად ვაკონტროლებთ გემს და ვამოწმებთ, რა ტვირთი აქვს ბორტზე,“ — დაამატა ამერიკის პრეზიდენტმა.

ირანის ხელისუფლებამ გემის დაკავებას „მეკობრეობის აქტი“ და „ზავის დარღვევა“ უწოდა და საპასუხო მოქმედებით დაიმუქრა.

მოლაპარაკებების ბედი გაურკვეველია.

რეგიონში ახალი ესკალაციის ფონზე გაურკვეველი რჩება აშშ-სა და ირანს შორის მოლაპარაკებების ახალი ეტაპის ბედი, რომელიც ამ კვირაში პაკისტანში უნდა გამართულიყო.

ტრამპმა საკუთარ სოციალურ ქსელ Truth Social-ში დაწერა, რომ მისი წარმომადგენლები ისლამაბადისკენ მიემგზავრებიან.

„ჩვენ ძალიან სამართლიან და გონივრულ გარიგებას ვთავაზობთ და იმედი მაქვს, ისინი მას დათანხმდებიან. თუ არა, აშშ ირანში ყველა, გამონაკლისის გარეშე, ელექტროსადგურს და ყველა, გამონაკლისის გარეშე, ხიდს გაანადგურებს,“ — დაწერა ტრამპმა. „აღარავის ვეფერები! ისინი ძალიან სწრაფად და მარტივად დაეცემიან. ხოლო თუ შეთანხმებაზე არ წავლენ, ჩემთვის პატივი იქნება გავაკეთო ის, რაც ირანთან მიმართებით წინა პრეზიდენტებს ბოლო 47 წლის განმავლობაში უნდა გაეკეთებინათ.

წარსულშიც ტრამპი არაერთხელ დამუქრებია ირანის კრიტიკული ინფრასტრუქტურის განადგურებით, რის შემდეგაც მხარეებმა ორკვირიანი ზავი გამოაცხადეს და სამშვიდობო მოლაპარაკებები დაიწყეს.

როგორც თეთრი სახლის წარმომადგენელმა BBC-ს აცნობა, ისლამაბადში დაგეგმილ მოლაპარაკებებზე ამერიკულ დელეგაციას კვლავ ვიცე-პრეზიდენტი ჯეი დი ვენსი უხელმძღვანელებს. კონსულტაციებში ასევე მონაწილეობას მიიღებენ ტრამპის სპეციალური წარმომადგენლები სტივ უიტკოფი და ჯარედ კუშნერი, რომლებიც ვენსთან ერთად ერთი კვირის წინ გამართულ პირველ რაუნდშიც იყვნენ ჩართული.

არაოფიციალური ინფორმაციით, ირანის დელეგაცია ისლამაბადში შესაძლოა სამშაბათს ჩავიდეს. წინა შეხვედრაზე მას ირანის პარლამენტის თავმჯდომარე მოჰამად-ბაგერ ღალიბაფი ხელმძღვანელობდა.

თუმცა ირანის სახელმწიფო მედია კვირას წერდა, რომ ირანელი წარმომადგენლები აშშ-სთან მოლაპარაკებებში მონაწილეობას არ გეგმავენ, სანამ ორმუზის სრუტეში ქვეყნის პორტების ამერიკული ბლოკადა გრძელდება.

რას ამბობენ მხარეები ბლოკადაზე

წინა დღეს ირანმა ორმუზის სრუტეში გემების მოძრაობა კვლავ დაბლოკა. ამასთან, ქვეყნის სამხედრო-საზღვაო ძალებმა განაცხადეს, რომ სრუტე დახურული დარჩება იქამდე, სანამ აშშ ირანული გემებისა და პორტების ბლოკადას არ მოხსნის.

ირანის ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსთან (IRGC) დაკავშირებულმა საინფორმაციო სააგენტო Tasnim-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ „ირანის წინააღმდეგ მიმდინარე საზღვაო ბლოკადის გაგრძელების გამო, ირანის შეიარაღებულმა ძალებმა დღეს, კვირას, ორმუზის სრუტეში კიდევ ორ ნავთობტანკერს არ მისცეს გავლის საშუალება.“

Tasnim-ის ცნობით, ეს ორი ტანკერი, „რომლებიც ბოტსვანისა და ანგოლის დროშებით მოძრაობდნენ“, ორმუზის სრუტის გავლას აპირებდნენ, თუმცა „ირანის შეიარაღებული ძალების დროული მოქმედებების შედეგად იძულებული გახდნენ კურსი შეეცვალათ და უკან დაეხიათ“.

ირანის მთავარი მომლაპარაკებელი და პარლამენტის სპიკერი მოჰამად ბაგერ ღალიბაფიც აცხადებს, რომ ორმუზის სრუტე დაბლოკილი დარჩება, სანამ აშშ-ის მხრიდან საზღვაო ბლოკადა შენარჩუნდება. თუმცა მან ასევე აღნიშნა, რომ მხარეებს შორის „მხოლოდ“ ერთი ან ორი სადავო საკითხიღა დარჩა — არ დაუზუსტებია, კონკრეტულად რას ეხება ეს საკითხები და რამდენად მნიშვნელოვანია ისინი.

კვირას გავრცელებულ განცხადებაში ტრამპმა ირანი ზავის პირობების დარღვევაში დაადანაშაულა. მისი თქმით, თეირანმა „გუშინ ორმუზის სრუტეში ცეცხლი გახსნა“, სამიზნეები კი ფრანგული ხომალდი და ბრიტანული სატვირთო გემი იყვნენ.

აშშ აცხადებს, რომ ორმუზის სრუტეში ირანული გემების მოძრაობის ბლოკირებას აგრძელებს. პენტაგონის ცნობით, ბლოკადის დაწყებიდან მოყოლებული, სრუტესთან ახლოს 23 გემი აიძულეს უკან შემობრუნებულიყო.

თავის მხრივ, ირანის სამხედრო-საზღვაო ძალებმა განაცხადეს, რომ აშშ-ის მიერ ირანის პორტების ბლოკადა „ზავის პირობების დარღვევაა“.

ბლოკადის ფონზე ირანის ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის სამხედრო-საზღვაო ძალებმა გააფრთხილეს, რომ „არც ერთმა გემმა არ უნდა დატოვოს თავისი სადგომი სპარსეთის ყურეში ან ომანის ყურეში“.

„ორმუზის სრუტისკენ მიახლოება შეფასდება როგორც მტერთან თანამშრომლობა, ხოლო გემი, რომელიც [ამ მითითებას] დაარღვევს, სამიზნე გახდება,“ — ნათქვამია IRGC-ის განცხადებაში.

IRGC-მა ასევე განაცხადა, რომ „დონალდ ტრამპის განცხადებებს ორმუზის სრუტესთან დაკავშირებით არანაირი ძალა არ აქვს“.

თეირანმა განაცხადა თავისი გადაწყვეტილების შესახებ, გახსნას ორმუზის სრუტე, რომელიც თითქმის მთლიანად იყო ბლოკირებული მას შემდეგ, რაც აშშ-სა, ისრაელსა და ირანს შორის ომი დაიწყო.  აშშ-ის პრეზიდენტმა უკვე გადაუხადა მადლობა ირანის ხელისუფლებას. თუმცა დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ ამერიკის სამხედრო-საზღვაო ბლოკადა ირანის მიმართ სრული მოცულობით გაგრძელდება მანამდე, სანამ ვაშინგტონი და თეირანი სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწევენ.

სრუტე ღიაა ყველა გემისთვის, გარდა სამხედრო ხომალდებისა

„ლიბანში ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შესაბამისად, ორმუზის სრუტეში ყველა კომერციული გემისთვის გავლის უფლება ცეცხლის შეწყვეტის დარჩენილი პერიოდის განმავლობაში სრულად გახსნილად ცხადდება,“ – დაწერა სოციალურ ქსელ X-ში ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აბას არაღჩიმ. მისი თქმით, გემებს შეუძლიათ გადაადგილდნენ „შეთანხმებული მარშრუტით“.

ირანსა და აშშ-ს შორის ორკვირიანი ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას ვადა 22 აპრილს ეწურება. მოსალოდნელია ახალი მოლაპარაკებები.

ირანის ერთ-ერთმა მაღალჩინოსანმა სამხედრო პირმა განაცხადა, რომ კომერციულ გემებს ორმუზის სრუტეში გადაადგილება შეუძლიათ „მითითებული მარშრუტით“ და ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის სამხედრო-საზღვაო ძალების ნებართვით, იტყობინება სახელმწიფო ტელევიზია. სამხედრო ხომალდებისთვის გავლა კვლავ „აკრძალულია“.

ყველა კომერციულ გემს, მათ შორის ამერიკულსაც, შეუძლია სრუტეში გავლა, მაგრამ მათი გადაადგილების გეგმები ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსთან უნდა იყოს შეთანხმებული, განუცხადა Reuters-ს ირანის ერთ-ერთმა მაღალჩინოსანმა წარმომადგენელმა. მან ასევე დასძინა, რომ ირანული ფინანსური სახსრების განბლოკვა ორმუზის სრუტესთან დაკავშირებული შეთანხმების ნაწილი იყო. მისი თქმით, სრუტეში ტრანზიტი შეიზღუდება იმ მარშრუტებით, რომლებსაც ირანი უსაფრთხოდ მიიჩნევს, ხოლო სამხედრო ხომალდებისთვის წვდომა კვლავ აკრძალულია.

ტრამპმა დაუყოვნებლივ გადაუხადა თეირანს მადლობა. „ირანმა ახლახან გამოაცხადა, რომ ირანული სრუტე [ორმუზის სრუტე] სრულად ღიაა და სრულფასოვანი გავლისთვის მზად არის. მადლობა!“ — დაწერა მან სოციალურ ქსელ Truth Social-ში.

ირანი ფაქტობრივად ბლოკავდა ორმუზის სრუტეს ომის დაწყებიდან. ეს უმნიშვნელოვანესი დერეფანია — მის გავლით მსოფლიო ნავთობის ექსპორტის 20% გადის.

ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმის ამოქმედების შემდეგ თეირანს სრუტის განბლოკვის შესახებ არ განუცხადებია და მოითხოვდა, რომ ზავი ლიბანზეც გავრცელებულიყო, მაშინ როცა ისრაელი აგრძელებდა „ჰეზბოლაზე“ იერიშების მიტანას.

თავის მხრივ, აშშ-მაც გამოაცხადა თავისი ბლოკადის შესახებ, რომელიც ეხება ირანის პორტებიდან გამომავალ გემებს. ამერიკელი სამხედროები ამტკიცებდნენ, რომ ბლოკადის რეჟიმის დარღვევა ვერც ერთმა გემმა ვერ მოახერხა, თუმცა მონიტორინგის ორგანიზაციები იუწყებოდნენ, რომ ზოგიერთმა ტანკერმა სრუტეში გავლა მაინც შეძლო.

პარასკევს შუაღამიდან ძალაში შევიდა ლიბანში ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება, რომლის შესახებაც წინა დღეს ტრამპმა განაცხადა. ლიბანელები, რომლებიც კონფლიქტის დროს იძულებულნი გახდნენ საკუთარი სახლები დაეტოვებინათ, ქვეყნის სამხრეთისკენ დაიძრნენ, მიუხედავად ლიბანის არმიის მოწოდებისა, სიფრთხილე გამოეჩინათ. ისრაელმა განაცხადა, რომ მისი სამხედროები სამხრეთ ლიბანში პოზიციებზე დარჩებიან.

ორმუზის სრუტის გახსნის შესახებ გავრცელებული ცნობების შემდეგ, აშშ-ის პრეზიდენტმა კიდევ ერთი პოსტი გამოაქვეყნა და დაწერა, რომ „ისრაელი ლიბანს აღარ დაბომბავს“. „აშშ მათ ამას უკრძალავს. საკმარისია!!!“ — განაცხადა ტრამპმა.

Reuters-ის ცნობით, პარასკევს აქციებისა და ობლიგაციების ფასები მკვეთრად გაიზარდა, ხოლო ნავთობისა და დოლარის ფასები მკვეთრად დაეცა მას შემდეგ, რაც ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა განაცხადა, რომ ლიბანში ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შესაბამისად, ცეცხლის შეწყვეტის დარჩენილი პერიოდის განმავლობაში ორმუზის სრუტეში ყველა კომერციული გემის გავლა სრულად გახსნილია.

ამ ცნობების შემდეგ ნავთობის ფასები 11%-ით დაეცა, თუმცა უმსხვილესი საზღვაო გადამზიდავი კომპანიები უფრო ფრთხილად გამოეხმაურნენ ვითარებას და მიანიშნეს, რომ ტრაფიკის ომამდელ ნორმალურ დონემდე დაბრუნებას, რაც დღეში დაახლოებით 130 გემს შეადგენდა, შესაძლოა მეტი დრო დასჭირდეს.

სრუტის გახსნის მოთხოვნა ერთ-ერთი მთავარი საკითხი იყო აშშ-სა და ირანს შორის 11-12 აპრილს პაკისტანის დედაქალაქში გამართული მოლაპარაკებების დროს. მოსალოდნელია, რომ მეორე რაუნდიც შესაძლოა კვლავ ისლამაბადში გაიმართოს. ამის შესაძლებლობა წინა დღეს ჟურნალისტებთან საუბარში ტრამპმაც არ გამორიცხა. მისი თქმით, მოლაპარაკებები შესაძლოა უკვე ამ შაბათ-კვირასაც დაიწყოს, თუმცა Reuters აღნიშნავს, რომ შეხვედრის ორგანიზებასთან დაკავშირებული სირთულეების გამო ეს სულ უფრო ნაკლებად სავარაუდოდ გამოიყურება.

პაკისტანში სააგენტოს ერთ-ერთმა წყარომ პარასკევს განაცხადა, რომ კულისებს მიღმა დიპლომატიაში პროგრესი შეინიშნება. მისი თქმით, მომავალმა შეხვედრამ შესაძლოა ურთიერთგაგების მემორანდუმის ხელმოწერამდე მიიყვანოს მხარეები, რასაც 60 დღის განმავლობაში ყოვლისმომცველი შეთანხმება მოჰყვება. „ორივე მხარე პრინციპულად თანახმაა. ტექნიკური დეტალები მოგვიანებით შეთანხმდება,“ — თქვა წყარომ.

ირანის ერთ-ერთმა მაღალჩინოსანმა წარმომადგენელმა Reuters-ს აცნობა, რომ სრუტის გახსნის შეთანხმების ფარგლებში მიღწეულია შეთანხმება ირანის მილიარდობით დოლარის ღირებულების აქტივების განბლოკვაზეც, თუმცა კონკრეტული ვადები არ დაუსახელებია.

თავად ტრამპმა წინა დღეს თეთრი სახლის გაზონზე ჟურნალისტებს უთხრა: „ჩვენ ირანთან შეთანხმების დადებასთან ძალიან ახლოს ვართ.“ რამდენიმე საათის შემდეგ კი ლას-ვეგასში აშშ-ის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ომი „მალე უნდა დასრულდეს“.

ამერიკული ბლოკადა არ უქმდება

Reuters-ის ამერიკულმა წყარომ განაცხადა, რომ ირანის წინააღმდეგ აშშ-ის სამხედრო ბლოკადა, რომელშიც 10 ათასზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე მონაწილეობს, ძალაში რჩება. ტრამპმაც განაცხადა, რომ სრუტეზე ამერიკული ბლოკადა შენარჩუნდება.

„ორმუზის სრუტე სრულად ღიაა, მზად არის ბიზნესისთვის და შეუფერხებელი გადაადგილებისთვის, თუმცა სამხედრო-საზღვაო ბლოკადა სრული მოცულობით მხოლოდ ირანის მიმართ იმოქმედებს მანამდე, სანამ ჩვენი შეთანხმება ირანთან 100%-ით არ დასრულდება,“ — დაწერა აშშ-ის პრეზიდენტმა Truth Social-ში.

ტრამპის თქმით, „ეს პროცესი ძალიან სწრაფად უნდა წარიმართოს“, რადგან სამშვიდობო შეთანხმების პუნქტების უმეტესობა „უკვე შეთანხმებულია“.

ისლამაბადში გამართულ მოლაპარაკებებზე მთავარ შეუთანხმებელ საკითხებად რჩებოდა თეირანის ბირთვული პროგრამა და ორმუზის სრუტე. წინა დღეს ტრამპი ამტკიცებდა, რომ ირანი 20 წლით ურანის გამდიდრების შეჩერებას დათანხმდა. თეირანს ეს განცხადება არ დაუდასტურებია.

დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა კირ სტარმერმა პარასკევს განაცხადა, რომ დაახლოებით 12 ქვეყანა მზად არის გამოყოს რესურსები მისიისთვის, რომლის მიზანია ორმუზის სრუტეში ნაოსნობის თავისუფლების აღდგენა. თავის მხრივ, ტრამპმა თქვა, რომ ნატოდან დაურეკეს და ჰკითხეს, სჭირდება თუ არა აშშ-ს დახმარება ორმუზის სრუტის გახსნის შემდეგ. Reuters-ის ცნობით, მან უპასუხა, რომ მათ თავი შორს დაეჭირათ.

Truth Social-ში ტრამპის კიდევ ერთი პოსტიც გამოქვეყნდა: „ირანი დათანხმდა, რომ ორმუზის სრუტეს აღარასოდეს ჩაკეტავს. ის აღარ იქნება გამოყენებული იარაღად მთელი მსოფლიოს წინააღმდეგ!“ — ამტკიცებს ტრამპი.

„ვფიქრობ, შეთანხმება ძალიან სწრაფად დაიდება“

მოგვიანებით, Reuters-თან სატელეფონო ინტერვიუში ტრამპმა განაცხადა, რომ აშშ ირანთან ითანამშრომლებს გამდიდრებული ურანის ამოღებისა და მისი შეერთებულ შტატებში გადატანის საკითხზე.

„ჩვენ ყველაფერს მოვაწყობთ. ირანთან მშვიდ ტემპში ვიმუშავებთ, დავიწყებთ ამოღებას მძიმე ტექნიკის გამოყენებით… და მას შეერთებულ შტატებში დავაბრუნებთ,“ — თქვა აშშ-ის პრეზიდენტმა.

მან კვლავ ახსენა „ბირთვული მტვერი“ და დაამატა, რომ ის „ძალიან მალე“ იქნება ამოღებული. როდესაც ტრამპი „ბირთვულ მტვერზე“ საუბრობს, გულისხმობს იმას, რაც ირანის ბირთვულ ობიექტებზე ივნისის დაბომბვის შემდეგ დარჩა.

ითვლება, რომ ირანს აქვს 60%-მდე გამდიდრებული 400 კილოგრამზე მეტი ურანი. ირანის ბირთვული პროგრამის საკითხი ამერიკა-ირანის მოლაპარაკებებში ერთ-ერთ ყველაზე მწვავე თემად რჩება.

ინტერვიუში ტრამპმა კიდევ ერთხელ თქვა, რომ აშშ ირანის წინააღმდეგ სამხედრო-საზღვაო ბლოკადას შეინარჩუნებს მანამდე, სანამ შეთანხმება საბოლოოდ არ გაფორმდება.

„ვფიქრობ, შეთანხმება ძალიან სწრაფად დაიდება. ირანთან ძალიან კარგად გამოგვდის ურთიერთობა,“ — თქვა მან.

მისივე თქმით, შეთანხმების მისაღწევად დამატებითი მოლაპარაკებები იქნება საჭირო და ისინი „სავარაუდოდ შაბათ-კვირას“ გაიმართება. მან ასევე დაამატა, რომ შეთანხმების გაფორმების შემდეგ „შესაძლოა“ ისლამაბადში ჩავიდეს: „ეს გადაწყვეტილება ჯერ არ მიმიღია.“

ტრამპმა ასევე განაცხადა, რომ აშშ ირანთან ერთად მუშაობს სრუტის განაღმვის საკითხზე. ხოლო იმ ცნობაზე პასუხად, თითქოს შეერთებული შტატები 20 მილიარდ დოლარად ურანის გაცვლის შეთანხმებას განიხილავს, თქვა: „ეს სრული სიცრუეა. არანაირი თანხა ხელიდან ხელში არ გადადის.“

აშშ-სა და ირანს შორის გამართული მოლაპარაკებები ურანის გამდიდრების საკითხზე კვლავ უშედეგოდ დასრულდა, თუმცა მხარეები გარკვეულ ეტაპზე შეთანხმებასთან ახლოს იმყოფებოდნენ. ამის შესახებ გამოცემა Axios ინფორმირებულ წყაროებზე დაყრდნობით წერს.

მოლაპარაკებების ერთ-ერთი მთავარი თემა იყო აშშ-ის მოთხოვნა, რომ ირანს ურანის გამდიდრებაზე ხანგრძლივი შეზღუდვა დაეწესებინა. ვაშინგტონმა თეირანს მინიმუმ 20-წლიანი მორატორიუმი შესთავაზა, რომელიც ყველა ტიპის გამდიდრების საქმიანობას მოიცავდა. ირანულმა მხარემ აღნიშნული წინადადება მიუღებლად მიიჩნია და სანაცვლოდ მნიშვნელოვნად მოკლე, sogenannte „ერთნიშნა წლების“ პერიოდი დაასახელა.

წყაროების ცნობით, აშშ-მა დამატებით მოითხოვა, რომ ირანმა ქვეყნიდან გაიტანოს მაღალგამდიდრებული ურანის მარაგი. ირანის წარმომადგენლებმა ამ საკითხზე ნაწილობრივი დათმობის მზადყოფნა გამოხატეს და განაცხადეს, რომ შეიძლება დათანხმდნენ所谓 „მონიტორინგის ქვეშ შერევის პროცესს“, რაც ფაქტობრივად მასალის განეიტრალებას გულისხმობს, თუმცა ქვეყნის შიგნით.

მიუხედავად მნიშვნელოვანი უთანხმოებებისა, მოლაპარაკებების მიმდინარეობისას გარკვეული პროგრესი შეინიშნებოდა. წყაროების თქმით, ირანული დელეგაცია კვირა დილით მიიჩნევდა, რომ საწყისი შეთანხმების მიღწევა რეალისტური იყო.

თუმცა ვითარება მკვეთრად შეიცვალა აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტის, ჯეი დი ვენსის საჯარო განცხადების შემდეგ. პრესკონფერენციაზე მან შეთანხმების პერსპექტივაზე არ ისაუბრა, პირიქით, ირანი დაადანაშაულა და განაცხადა, რომ ამერიკული დელეგაცია ისლამაბადს ტოვებდა.

აღნიშნულმა განცხადებამ ირანული მხარის უკმაყოფილება გამოიწვია. ინფორმირებული წყაროების შეფასებით, თეირანში ეს ნაბიჯი მოულოდნელად და ნეგატიურად აღიქვეს, რამაც მოლაპარაკებების პროცესს დამატებითი დაძაბულობა შემატა.

ამ ეტაპზე მხარეებს შორის შეთანხმება მიღწეული არ არის, თუმცა დიალოგის გაგრძელების შესაძლებლობა სრულად გამორიცხული არ ჩანს.

კვირას გამართული საპარლამენტო არჩევნების წინასწარი მონაცემებით, უნგრეთში პარტიამ „ტისა“ 199 ადგილიდან 138 მოიპოვა — სუპერუმრავლესობა, რომელიც საშუალებას იძლევა შეიცვალოს კონსტიტუცია და  თანამდებობიდან გაუშვან მიმავალი პრემიერ-მინისტრის, ვიქტორ ორბანის, მიერ დანიშნული პირები სასამართლოებში, სახელმწიფო ინსტიტუტებში, უნივერსიტეტებსა და უმსხვილეს კულტურულ დაწესებულებებში.

თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ევროკავშირის ხელმძღვანელობამ „ტისას“ ლიდერის, პეტერ მადიარის, გამარჯვება ბრიუსელსა და ბუდაპეშტს შორის მრავალწლიანი კონფლიქტების შემდეგ პოტენციურ გარდამტეხ მომენტად მიიღო, ასეა თუ არა სინამდვილეში — ამაზე ლაპარაკი ჯერ ადრეა.

ზოგიერთ საკითხში მადიარს საკმაოდ კონსერვატიული პოზიცია აქვს. და საკონსტიტუციო უმრავლესობის პირობებშიც კი, „ტისა“ ორბანის მიერ აგებული „საარჩევნო ავტოკრატიის“ სწრაფ დემონტაჟს, ალბათ, ვერ შეძლებს — ამას შეიძლება თვეები, ან თუნდაც წლები დასჭირდეს.

ევროპის კავშირი

ევროპაში, უდაოდ, განწყობა ამაღლებულია — ვიქტორ ორბანი ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში იყო ევროკავშირის გვერდში გაჩხერილი ეკალი, და ევროპელმა ლიდერებმა  გამარჯვებული, პეტერ მადიარი, მილოცვებითა და განცხადებით აავსეს, რომ მისი გამარჯვება ევროპული დიპლომატიისთვის ისტორიული მომენტია.

ორბანი არაერთხელ აყოვნებდა ევროკავშირის უმნიშვნელოვანეს ინიციატივებს, აფერხებდა რუსეთის წინააღმდეგ სანქციებს და დღემდე ბლოკავს კრედიტს, რომელიც უკრაინის ბიუჯეტისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია. ბოლო კვირებში ცნობილი გახდა, რომ ევროპელი ლიდერები თავს არიდებდნენ მგრძნობიარე საკითხების განხილვას უნგრული დელეგაციის თანდასწრებით, ხოლო მედიამ დაწერა, რომ ორბანი და მისი მინისტრები მოსკოვს ბრიუსელში გამართული დახურული განხილვების დეტალებს აწვდიდნენ.

ორბანის მარცხი იმასაც ნიშნავს, რომ ევროკავშირი, ალბათ, თავის ყველაზე მძაფრ შიდა კრიტიკოსს კარგავს.

მადიარმა და მისმა პარტიამ „ტისა“ უფრო მეგობრული პოზიცია დაიკავეს როგორც ევროკავშირის, ისე ნატოს მიმართ. ხმის მიცემის დროს მადიარმა აღნიშნა, რომ ეს დღე ემთხვევა 2003 წლის რეფერენდუმის წლისთავს, როდესაც უნგრეთმა ევროკავშირში შესვლას მისცა ხმა — ეს შეიძლება ნიშნავდეს, რომ მას ორბანის ბრიუსელისადმი მტრული ხაზის დასრულება სურს.

„არჩევნების შედეგი ევროპის თამაშის წესებს ცვლის“, — განაცხადა პოლიტიკური რისკების საკონსულტაციო კომპანია Eurasia Group-ის ევროპული მიმართულების მმართველმა დირექტორმა, მუჯტაბა რაჰმანმა.

თუმცა მადიარი, რომელიც თავად ადრე ბრიუსელსა და უნგრეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში მუშაობდა, ევროკავშირის რიგ ინიციატივებს სკეპტიკურად უყურებს. კერძოდ, ის აღნიშნავდა, რომ უნგრეთის რუსეთზე  ენერგეტიკული დამოკიდებულებისგან გათავისუფლება არ ნიშნავს რუსული იმპორტის სრულ უარყოფას, არამედ წყაროების დივერსიფიკაციას; და მისი თქმით, ესეც კი, შესაძლოა, 2035 წელზე ადრე ვერ მოხდეს.

მისი პარტია ასევე გამოვიდა საიმიგრაციო პოლიტიკაში დაგეგმილი ზოგი ცვლილების წინააღმდეგ, რამაც ევროკავშირს შეიძლება საკმაოდ დიდი თავის ტკივილი შეუქმნას.

როგორც New York Times აღნიშნავს, ევროპული პოლიტიკის რიგ სხვა სფეროებშიც უნგრეთი მხოლოდ ერთ-ერთი პროტესტის ხმა იყო. ახლა წევრ სახელმწიფოებს შორის სხვა უთანხმოებები რთულ საკითხებზე, რომლებიც ერთსულოვნებას მოითხოვს — მათ შორის ევროკავშირის გაფართოებაზე — შეიძლება ზედაპირზე ამოტივტივდეს.

„ეს ვითარებას ამსუბუქებს: ქრება სისტემური შანტაჟი, — თქვა ევროპის პოლიტიკის ცენტრის ანალიტიკოსმა ერიკ მორისმა, იგულისხმება ორბანის მიერ ხშირად შექმნილი დაბრკოლებები. — მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ვითარება მარტივი ხდება“.

ბრიუსელთან უფრო მჭიდრო და შეთანხმებული მუშაობა უნგრეთისთვის მომგებიანი იქნება. მადიარი, სავარაუდოდ, შეეცდება მილიარდობით ევროს მოცულობის დაფინანსების განბლოკვას, რომელიც ბრიუსელმა გაყინა, მათ შორის დაახლოებით 10 მილიარდი ევროს მოცულობის საგრანტო პაკეტს, რომლის მისაღებად ზომები აგვისტოს ბოლომდე უნდა იქნას მიღებული. ასევე, ახლა უნგრეთი შეძლებს 16 მილიარდი ევროს ოდენობის კრედიტების მიღებას შეიარაღებული ძალების ხელახლა აღჭურვისთვის.

უკრაინა და რუსეთი

უნგრეთის ფარგლებს გარეთ ამ არჩევნების მთავარი გამარჯვებული კიევია, ხოლო მთავარი დამარცხებული — კრემლი.

კომენტატორები ორბანს ხშირად ვლადიმირ პუტინის „ტროას ცხენს“ უწოდებდნენ ევროკავშირში.

ახლო პერსპექტივაში ახალი ხელისუფლებისგან ელიან, რომ შეწყვეტს უკრაინისთვის 90 მილიარდი ევროს მოცულობის კრედიტის ბლოკირებას, რომლის დამტკიცებაც მრავალი კვირის განმავლობაში ვერ ხერხდებოდა ორბანის წინააღმდეგობის გამო.

ევროპელი ლიდერები ამ კრედიტის გაცემაზე 2025 წლის ბოლოს შეთანხმდნენ და უნგრეთმაც ეს გეგმა დაამტკიცა. თუმცა ორბანმა და მისმა პარტიამ თებერვალში კრედიტი დაბლოკეს და მიზეზად დაასახელეს უკრაინის მიერ იმ მილსადენის შეკეთების გაჭიანურება, რომელიც უკრაინის ტერიტორიაზე გადის და რომლითაც რუსული საწვავი უნგრეთსა და სლოვაკეთს მიეწოდება.

ეს შეფერხება შეაფასეს როგორც „ფიდესის“ წინასაარჩევნო მანევრი: მისი საარჩევნო პლაკატები მთელ უნგრეთში არახელსაყრელ ფორმაში ასახავდა უკრაინის პრეზიდენტ ვოლოდიმირ ზელენსკის და მასა და ევროკავშირს ადანაშაულებდა უმუშევრობის ზრდაში, ეკონომიკურ სტაგნაციასა და უნგრელებისთვის ფულის წართმევის მცდელობაში.

ორბანი ასევე ეწინააღმდეგებოდა სანქციების მიღებას, რომლებიც რუსეთის ეკონომიკის დასუსტებაზე იყო მიმართული. უნგრული ვეტოს მუქარით ის საკუთარ თავზე მორგებულ გამონაკლისებს ან ევროპულ დაფინანსებაზე ხელმისაწვდომობას აღწევდა.

სულ ცოტა ხნის წინ ორბანის პარტია „ფიდესი“ განსაკუთრებული ყურადღებისა და დაგმობის ობიექტიც გახდა რუსეთში ინფორმაციის გაჟონვასთან დაკავშირებით. ევროპულმა მედიამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ორბანის მთავრობის წევრები კრემლს ევროკავშირის სხდომებზე მიღებულ ინფორმაციას უზიარებდნენ.

ამის შემდეგ ცოტა ხანში მადიარმა პრესკონფერენციაზე განაცხადა, რომ ვლადიმირ პუტინთან დარეკვას არ აპირებს. მან დასძინა, რომ ყველასთვის ნათელია: მიმდინარე ომში უკრაინა მსხვერპლია.

ამასთან, გამართლდება თუ არა კიევის იმედები, რომ პეტერ მადიარის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ უკრაინა-უნგრეთის ურთიერთობები დღევანდელი უმძიმესი კრიზისიდან გამოვა, ჯერჯერობით ღია კითხვად რჩება.

ერთი მხრივ, შეიძლება ველოდოთ, რომ მადიარი ბრიუსელთან ურთიერთობის დალაგებას და უნგრეთის ევროპულ პოლიტიკურ მეინსტრიმში დაბრუნებას შეეცდება, რაც დღეს კიევის მაქსიმალურ მხარდაჭერას გულისხმობს. 2024 წელს მადიარი უკრაინაში ჩავიდა რუსეთის მიერ ბავშვთა საავადმყოფო „ოხმატდეტზე“ თავდასხმიდან მალევე, შეხვდა მის დირექტორს, ასევე ესტუმრა ბუჩას და უკრაინის დაღუპული დამცველების მემორიალს.

მეორე მხრივ, მადიარს მოუწევს იმის გათვალისწინებაც, რომ ორბანმა თავისი საარჩევნო კამპანია ანტიუკრაინულ პროპაგანდაზე ააგო, და ამ პროპაგანდამ საზოგადოების ნაწილზე გარკვეული გავლენა მაინც მოახდინა.

ორშაბათის განცხადებები მიანიშნებდა, რომ უკრაინის მხარდაჭერას მადიარი ფრთხილად აპირებს. კერძოდ, მან ხაზი გაუსვა, რომ ომში მყოფი ქვეყნისთვის ევროკავშირში დაჩქარებულ გაწევრიანებაზე „ლაპარაკიც კი ზედმეტია“.

თუ უკრაინის ევროკავშირში მიღებამდე საქმე მაინც მივა, ამ საკითხზე უნგრეთში რეფერენდუმი უნდა ჩატარდეს. „მაგრამ არ ვფიქრობ, რომ ეს უახლოეს მომავალში მოხდება, თუნდაც უახლოესი 10 წლის განმავლობაში“, — აღნიშნა მადიარმა.

გარდა ამისა, მან განაცხადა, რომ უნგრეთსა და უკრაინას შორის ურთიერთობების ნორმალიზების წინაპირობა ამ ქვეყანაში უნგრული უმცირესობის უფლებების აღდგენა იქნება.

რაც შეეხება 90 მილიარდი ევროს სესხს, მადიარმა აღნიშნა, რომ ეს საკითხი ჯერ კიდევ დეკემბერში გადაწყდა და მისი ხელახლა დაბრუნების საჭიროებას ვერ ხედავს. მაშინ უნგრეთმა, ორბანის პირობებშიც კი, სესხი დაამტკიცა, მაგრამ მოგვიანებით დამატებითი მოთხოვნების დაყენება დაიწყო.

გაკვეთილი ეთნონაციონალისტებისთვის

16 წლის განმავლობაში ვიქტორ ორბანი თავს უპირისპირებდა ევროპულ და ჩრდილოამერიკულ ლიბერალურ ისტებლიშმენტს და იდეოლოგიურად ახლოს მყოფ პოლიტიკოსებთან კავშირებს მთელ მსოფლიოში აწყობდა.

მის მიერ აგებულ რეჟიმს, სადაც დემოკრატიისთვის დამახასიათებელი შეკავებისა და გაწონასწორების მექანიზმები დაცლილი იყო შინაარსისგან და ერთი ადამიანის კონტროლქვეშ იყო მოქცეული, უწოდებდნენ როგორც „არალიბერალურ დემოკრატიას“, ისე „საარჩევნო ავტოკრატიას“ და „მოტყუების დიქტატურას“.

დონალდ ტრამპი და მისი ადმინისტრაციის ბევრი წარმომადგენელი ასეთ სისტემას ღიად აღფრთოვანებით უყურებდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ უნგრულ საზოგადოებაში ორბანის პოპულარობა თანდათან იკლებდა, რამდენიმე საარჩევნო ციკლის განმავლობაში ოპოზიცია ამით სარგებლობას ვერ ახერხებდა. მაგრამ პეტერ მადიარი — თავად „ფიდესიდან“ გამოსული — გაცილებით უფრო საშიში მოწინააღმდეგე აღმოჩნდა.

მისმა დაუღალავმა საარჩევნო კამპანიამ და სოციალური ქსელების ოსტატურად გამოყენებამ მას საშუალება მისცა, ორბანისადმი ლოიალური მედიის ფილტრებისთვის გვერდი აევლო. ამას გარდა, ორბანი შეცდა, როცა ანტიუკრაინულ განწყობებზე დადო ფსონი: როგორც ევროპის რეფორმების ცენტრის წარმომადგენელი ჟელიკე ჩაკი აღნიშნავს, ადამიანები ოთხი წლის განმავლობაში მუდმივ შიშში ვერ იცხოვრებენ, ამიტომ ზელენსკის სახით შეთავაზებულმა „საშიშობამ“ მათზე აღარ იმოქმედა.

არც დონალდ ტრამპის მხარდაჭერა დაეხმარა, რომელიც ორბანში მემარჯვენე ქრისტიანული ნაციონალისტური ევროპის გმირს ხედავდა და ამაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური კაპიტალიც დახარჯა.

ორბანის მარცხი აუცილებელი არ არის, ნიშნავდეს მთლიანად მემარჯვენე-პოპულისტური მოძრაობის დამარცხებას, თუნდაც იმიტომ, რომ თავად მადიარიც „ფიდესის“ წიაღიდან არის გამოსული. თუმცა, როგორც ბი-ბი-სის კორესპონდენტი კატია ადლერი აღნიშნავს, მადიარის გამარჯვება კიდევ ერთი აგურია იმ ტენდენციაში, რომელიც უკვე იკვეთება: ის ჩაუდგა სათავეში პატარა, ნაკლებად ცნობილ პარტიას „ტისას“ და რამდენიმე წელიწადში მთავრობის მეთაური გახდა.

მსგავსი რამ იტალიაშიც მოხდა, სადაც ჯორჯა მელონიმ, რომელიც პატარა პარტია „იტალიის ძმების“ ლიდერი იყო, ბევრად უფრო ცნობილ მეტოქეებს აჯობა და პრემიერ-მინისტრი გახდა. ევროპაში მომდევნო არჩევნებზე ეს ტენდენცია სავსებით შესაძლებელია ისევ გამოვლინდეს.

მაგრამ „ორბანიზმის“ დასასრულზე ლაპარაკი ჯერ ადრეა, მიიჩნევს ბი-ბი-სის კორესპონდენტი ნიკ თორპი. მიმავალი პრემიერი ოპოზიციაში ბრძოლას გაგრძელების პირობას დებს,. შესაძლოა, ის იმაზე აკეთებს გათვლას, რომ მადიარი დასუსტდება ან „ტისა“ გაიყოფა.

როგორც დონალდ ტრამპისა და ბინიამინ ნეთანიაჰუს მაგალითები აჩვენებს, ამ ტიპის ლიდერებს არჩევნების წაგება შეუძლიათ, მაგრამ შემდეგ ხელისუფლებაში დაბრუნებაც.