Category: მსოფლიო

„გაზაფხულის ქარი“ – Tavaszi szél  – ალბათ ყველაზე ცნობილი უნგრული ხალხური სიმღერაა. ბუნების გამოღვიძებაზე, სიყვარულსა და სევდაზე შექმნილი ეს მარტივი მელოდია შეიძლება მოისმინო როგორც სკოლის ღონისძიებაზე, ისე სუფრასთან და ოფიციალურ ცერემონიაზეც.

40 წლის წინ ბუდაპეშტის გადაჭედილ სტადიონზე ეს სიმღერა ფრედი მერკურიმ წაიმღერა, და ეს ჩანაწერი უნგრეთის ისტორიის ერთ-ერთ საკულტო მომენტად ითვლება.

ერთი შეხედვით, თითქოს უკვე აღარაფერს შეეძლო ამ სიმღერის საკულტო სტატუსი კიდევ უფრო განემტკიცებინა. მაგრამ ახლა მას ყველა შანსი აქვს, რომ ამასთან ერთად უნგრეთის პოლიტიკურ სცენაზე სეისმური ცვლილებების სიმბოლოდაც იქცეს. ბოლო ორი წლის განმავლობაში სწორედ Tavaszi szél მღეროდნენ პეტერ მადიარის ასობით საარჩევნო მიტინგის მონაწილეები ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქში.

მადიარის მხარდამჭერები საკუთარ კერპს ხშირად ადარებენ გაზაფხულის ქარს, რომელიც გაფანტავს იმ ლპობად ნისლს იმ ჭაობის თავზე, რადაც უნგრული პოლიტიკა გადაიქცა ვიქტორ ორბანისა და მისი პარტიის  –„ფიდესის“  16 წლიანი მმართველობის განმავლობაში. სკეპტიკოსები კი საუბრობენ „მადიარის სექტის“ ბრმა ფანატიზმზე და მას უწოდებენ გამოჩეკილსა და პრანჭიას, slim fit Jesus-ს, ან საუკეთესო შემთხვევაში – უნგრეთის მოქმედი ლიდერის უფრო ახალგაზრდა და „დაქოქილ“ ვერსიას.

უნგრეთის საპარლამენტო არჩევნებზე საარჩევნო უბნების დახურვიდან მალევე ნათელი გახდა, რომ მადიარის პარტია „ტისა“ მნიშვნელოვნად უსწრებდა ორბანის „ფიდესს“. თავად ორბანმაც აღიარა მარცხი და ხმის მიცემის დასრულებიდან სულ ორ საათში მიულოცა ოპონენტს.

ვინ არის მადიარი და საიდან მოვიდა ის:

ელიტური ბავშვობა

პეტერ მადიარი – სხვათა შორის, მისი გვარი უნგრულიდან მართლაც „უნგრელს“ ნიშნავს — დაიბადა 1981 წლის 16 მარტს ბუდაპეშტში, ოჯახში, რომელსაც თავისუფლად შეიძლება ეწოდოს უნგრული საზოგადოების ელიტა.

მადიარის ბაბუა იყო პალ ერეში — უნგრეთის უზენაესი სასამართლოს მოსამართლე და 1970-80-იან წლებში ქვეყნის ცნობილი მედიაფიგურა. პალი სატელევიზიო ვარსკვლავი იყო – მიჰყავდა პოპულარული გადაცემა „იურიდიული საქმეები“, რომელსაც წლების განმავლობაში სახელმწიფო ტელევიზია აჩვენებდა. მის მიერ რეალური სასამართლო საქმეების განხილვა იმდროინდელი მასობრივი კულტურის ნაწილად იქცა, ქუჩაში ცნობდნენ და ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან იურისტად მიიჩნეოდა.

პეტერ მადიარის ნათლია იყო მისი ბებიის ძმა, ბუდაპეშტის ერთ-ერთი უნივერსიტეტის სამართლის პროფესორი ფერენც მადლი. მოგვიანებით ის „ფიდესში“ შევიდა, ხოლო 2000–2005 წლებში უნგრეთის პრეზიდენტის თანამდებობა ეკავა.

მადიარის მშობლებიც იურისტები იყვნენ. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ თავად პეტერმაც უნივერსიტეტში სამართლის შესწავლა აირჩია.

მანამდე კი მადიარმა დაამთავრა ბუდაპეშტის ცენტრში მდებარე ელიტური კათოლიკური სკოლა. სწორედ აქ, როგორც მადიარი ბევრად მოგვიანებით ბი-ბი-სის კორესპონდენტ ნიკ თორპთან ინტერვიუში გაიხსენებს, პირველად შეხვდა ვიქტორ ორბანს.

1996 ან 1997 წელს პარტია „ფიდესის“ ლიდერი ორბანი , რომელიც იმ დროისთვის ძალას იკრებდა, მადიარის სკოლაში მივიდა და მოსწავლეების წინაშე გამოვიდა. თავად პეტერმაც შეძლო მისთვის კითხვის დასმა: რატომ „მემარჯვენეობდა“ ასე თვალსა და ხელს შუა პოლიტიკოსი, რომელსაც ცოტა ხნის წინ ლიბერალად იცნობდნენ? მაშინ ორბანმა ჩერჩილის სიტყვებით უპასუხა: ახალგაზრდობაში მემარცხენე პოლიტიკური შეხედულებების ქონა ნორმალურია, ხოლო ზრდასრულობაში კონსერვატორად ქცევაო. ამ პასუხმა ახალგაზრდა მადიარი დაარწმუნა.

უკვე პეტერ პაზმანის სახელობის კათოლიკურ უნივერსიტეტში სწავლისას მადიარი და მისი მაშინდელი მეგობარი გერგეი გულიაში 2002 წლის საპარლამენტო არჩევნებში ორბანის დამარცხებას იმდენად განიცდიდნენ, რომ სოლიდარობის ნიშნად მის პარტია „ფიდესში“ ჩაეწერნენ.

დღეს გერგეი გულიაში ვიქტორ ორბანის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელია და ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ ფიგურად ითვლება. მადიართან ის აღარ ურთიერთობს.

2005 წელს კი სწორედ ახალგაზრდა ლექტორ გულიაშის მიერ მოწყობილ წვეულებაზე გაიცნო პეტერ მადიარმა 25 წლის იუდიტ ვარგა — მიშკოლცის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის კურსდამთავრებული, რომელიც იმ დროს ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ფირმაში სტაჟირებას გადიოდა. მომდევნო წელს ისინი დაქორწინდნენ, ხოლო 2009-ში წყვილი ბრიუსელში გადავიდა: ვარგამ უნგრელი ევროპარლამენტარის, იანოშ ადერის, თანაშემწის თანამდებობა მიიღო. 2012 წელს ადერი უნგრეთის პრეზიდენტად აირჩიეს, მაგრამ ვარგა ბრიუსელში დარჩა და თავისი ქვეყნის სხვა ევროპარლამენტარების ოფისებში მუშაობდა. მადიარი ამ პერიოდში ჯერ ბავშვის მოვლის გამო დეკრეტულ შვებულებაში იყო, შემდეგ კი უნგრეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სტრუქტურებსა და ევროკავშირში ქვეყნის წარმომადგენლობაში შედარებით დაბალ თანამდებობებზე მუშაობდა.

პეტერი და იუდიტი

უნგრეთის პოლიტიკაში მომხდარ თავბრუდამხვევ ცვლილებებს — 2010 წელს ვიქტორ ორბანის ხელისუფლებაში დაბრუნებას, 2011 წელს მის მიერ კონსტიტუციის შეცვლას, დემოკრატიის შეზღუდვის დაწყებას  მადიარი ბრიუსელიდან აკვირდებოდა. მოგვიანებით ის ამბობდა, რომ თავდაპირველად ორბანის მიერ ძალაუფლების ცენტრალიზაციას და „ხრახნების მოჭერას“ საკმაოდ დადებითად აღიქვამდა: მემარცხენე-ლიბერალური კოალიციის რვაწლიანი მმართველობისა და 2008 წლის კრიზისის შედეგად უნგრეთის ეკონომიკისთვის მიყენებული უმძიმესი დარტყმის შემდეგ, ქვეყანას მტკიცე ხელი სჭირდებოდა. გაცნობიერება იმისა, რომ ორბანი ქვეყანას ფაქტობრივად პირად კონტროლს უქვემდებარებდა, მას გაცილებით გვიან მოუვიდა.

პეტერ მადიარი ოჯახთან ერთად – იმ დროისთვის მას და იუდიტ ვარგას უკვე სამი ვაჟი ჰყავდათ – ბუდაპეშტში 2018 წელს დაბრუნდა, როცა ვარგას ვიქტორ ორბანის ადმინისტრაციაში ევროკავშირის საკითხებში სახელმწიფო მდივნის თანამდებობა შესთავაზეს. მომდევნო წელს მადიარის მეუღლე დაწინაურდა: იგი იუსტიციის მინისტრად დანიშნეს, და მის პასუხისმგებლობაში კვლავ შედიოდა უნგრეთის ურთიერთობები ევროკავშირთან. ზოგიერთი დამკვირვებელი ვარაუდობდა, რომ ვარგა „ფიდესის“ მმართველი ელიტის იმ ვიწრო წრეში შედიოდა, რომლის წარმომადგენლებიც ვიქტორ ორბანის შესაძლო მემკვიდრეებად შეიძლებოდა განხილულიყვნენ.

ამ პერიოდში პეტერ მადიარს სხვადასხვა სახელმწიფო და სახელმწიფოსთან დაკავშირებულ დაწესებულებებში მნიშვნელოვანი თანამდებობები ეკავა: ერთ-ერთ სახელმწიფო ბანკში ევროკავშირის სამართლის დირექტორატს ხელმძღვანელობდა, ასევე სტუდენტური სესხების ცენტრის გენერალური დირექტორი იყო.

გამოცემა Politico წერს, რომ მადიარი არაერთხელ ცდილობდა ხელისუფლებაში უფრო მაღალი თანამდებობების დაკავებას, მაგრამ უშედეგოდ.

„მას ყოველთვის უარს ეუბნებოდნენ, რადგან ზედმეტად ამბიციური და დამოუკიდებელი იყო, — ციტირებს გამოცემა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგ მიქლოშ შიუკეშდს, რომელმაც მადიარის ფენომენი შეისწავლა. — მისი ამბიციები ითრგუნებოდა, და ამ დისბალანსმა ფრუსტრაცია წარმოშვა“.

2023 წლის მარტში პეტერ მადიარმა და იუდიტ ვარგამ განქორწინების შესახებ განაცხადეს. „ჩვენი ქორწინება ორივე მხრიდან დაძაბული იყო“, — იტყვის ის მოგვიანებით Guardian-თან ინტერვიუში.

ნიშანდობლივი ინტერვიუ

დაახლოებით იმავე პერიოდში, 2023 წლის აპრილში, ქვეყნის პრეზიდენტმა კატალინ ნოვაკმა ხელი მოაწერა ბიჩკეს ქალაქის ბავშვთა სახლის ყოფილი დირექტორის მოადგილის, ენდრე კონიას, შეწყალების ბრძანებას. ორი წლით ადრე მას თავის უფროსთან ერთად თავისუფლების აღკვეთას მიესაჯა: ბავშვთა სახლის დირექტორს — პედოფილიისთვის, ხოლო კონიას — დანაშაულების დაფარვის მცდელობისა და მათი მსხვერპლების მიმართ ზეწოლის გამო.

შეწყალების შესახებ ინფორმაცია 2024 წლის თებერვლის დასაწყისში გასაჯაროვდა და შოკში ჩააგდო არა მხოლოდ ორბანის ოპონენტები, არამედ მისი პარტია „ფიდესის“ არაერთი მხარდამჭერიც — მემარჯვენე, კონსერვატიული ძალის, რომელიც ტრადიციულ ღირებულებებს ქადაგებს. თავდაპირველად ხელისუფლება ცდილობდა სკანდალის მიჩქმალვას, თუმცა მედიის კრიტიკული პუბლიკაციების სერიისა და პრეზიდენტის სასახლესთან გამართული საპროტესტო აქციის შემდეგ, კატალინ ნოვაკმა ტელევიზიის პირდაპირ ეთერში გადადგომის შესახებ განაცხადა. პოლიტიკიდან წასვლის შესახებ იმავე წამს განაცხადა იუდიტ ვარგამაც: 2023 წელს მან კონიას შეწყალების პრეზიდენტის ბრძანებას თავისი ხელმოწერაც დაუსვა, ასე რომ ფორმალურად ამ გადაწყვეტილებას ისიც უკავშირდებოდა.

ნოვაკის გადადგომის განცხადებიდან საათ-ნახევარზე ნაკლებ დროში პეტერ მადიარის ფეისბუქზე , რომელიც მანამდე საკმაოდ იშვიათად ახლდებოდა , გამოჩნდა პოსტი, სადაც ის აცხადებდა, რომ სახელმწიფო კომპანიებში დაკავებულ პოსტებს „არაპროფესიული მიზეზებით“ ტოვებდა.

„არც ერთი წუთით არ მსურს ვიყო იმ სისტემის ნაწილი, სადაც ნამდვილი ლიდერები ქალის კალთებს უკან იმალებიან… დიდხანს მჯეროდა ეროვნული, სუვერენული, სამოქალაქო უნგრეთის იდეის […], მაგრამ დღეს საბოლოოდ მომიწია იმის გააზრება, რომ ეს ყველაფერი სინამდვილეში მხოლოდ ლამაზი გარსია, რომელიც ორ მიზანს ემსახურება: ძალაუფლების მანქანის მუშაობის დამალვას და კოლოსალური ქონების დაგროვების უზრუნველყოფას“, — ეწერა ამ პოსტში.

მომდევნო დღეს პეტერ მადიარი დამოუკიდებელი იუთუბ-არხის Partizan-ის სტუდიაში მივიდა. თითქმის ორსაათიანმა ინტერვიუმ ის „ფიდესის“ რიგებში არა მხოლოდ მეორე, არამედ მესამე ეშელონის პოლიტიკოსიდან ეროვნულ გმირად აქცია — უნგრული საზოგადოების მიერ ახალი ლიდერების მოდუნებული ძიების განსახიერებად, რომლებიც იდეათა ღრმა კრიზისში მყოფ „ძველ ოპოზიციონერებს“ არ ჰგვანან.

„ქვეყნის საკეთილდღეოდ მუშაობა“

ამ ვიდეოს ნახვების რაოდენობამ სწრაფად მიაღწია ორ მილიონს – ათმილიონიანი უნგრეთისთვის ეს ფანტასტიკური შედეგი იყო.

ამ ინტერვიუში კონკრეტული ბრალდებები არ გაჟღერებულა: მადიარი უფრო უნგრეთის მმართველობის თავად სისტემის მანკიერებასა და კორუმპირებულ ბუნებაზე საუბრობდა. მაგრამ ეს ისედაც სენსაცია იყო იმ ქვეყნისთვის, სადაც სისტემის ცოდვებზე ძირითადად შტატიანი ოპოზიციონერები ან, საუკეთესო შემთხვევაში, დამოუკიდებელი მედია ლაპარაკობდნენ. მადიარი კი რევოლუციონერს არ ჰგავდა — ის უფრო იმედგაცრუებულ ინსაიდერს წააგავდა: ადამიანს, რომელმაც იცის, როგორ მუშაობს უნგრული ხელისუფლების სისტემა, როგორ არის მასში ერთმანეთში გადახლართული პოლიტიკა, სპეცსამსახურები და ბიზნესი, და რომელსაც აღარ შეუძლია ამ არასწორ კოორდინატთა სისტემაში ცხოვრება.

ერთი სიტყვით, ინტერვიუმ ფურორი მოახდინა.

„პირველი ორი კვირა [ამ ინტერვიუს შემდეგ] საშინელი იყო, რადგან ყველაფერი დავკარგე, ჩემს ცხოვრებაში უბრალოდ ყველაფერი გავაჩერე… ეს ძალიან ნეგატიური პერიოდი იყო. მაგრამ ეს მხოლოდ ორი კვირა გაგრძელდა. შემდეგ უკვე სხვა ამბავი დაიწყო“, — იხსენებდა მადიარი მოგვიანებით.

მადიარისთვის ერთგვარი „სცენის მოსინჯვა“ იმავე წლის 15 მარტი გახდა, როცა უნგრეთი თავისუფლების დღეს აღნიშნავდა. მადიარმა თანამემამულეებს მოუწოდა, ამ დღეს ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ცენტრალურ გამზირზე მიტინგზე გამოსულიყვნენ.

„შეფასებით, შეკრებილთა რაოდენობამ 30 ათასი შეადგინა — ბოლო წლებში ამდენი ადამიანის ერთ ადგილზე შეკრება ვერც ერთმა ოპოზიციურმა პარტიამ ვერ შეძლო“, — ასე აღწერდა ამ ღონისძიების მასშტაბს, რომელიც თავად მადიარისთვისაც მოულოდნელი აღმოჩნდა, დამოუკიდებელი გამოცემა Telex.

ამ მიტინგზე მადიარმა განაცხადა, რომ აპირებდა საკუთარი პოლიტიკური პარტიის შექმნას, რომელშიც გაერთიანება შეეძლებოდა „ყველა კეთილი ნების მქონე უნგრელს, ვისაც თავისი ქვეყნის საკეთილდღეოდ მუშაობა სურს“.

ძალადობის ბრალდებები

მაგრამ ამ დაპირების შესრულებამდე, 2024 წლის მარტის ბოლოს, პეტერ მადიარმა გამოაქვეყნა თავისი და იუდიტ ვარგას შორის 2023 წლის იანვარში, განქორწინებამდე ორი თვით ადრე, სამზარეულოში გამართული საუბრის ჩანაწერი.

ამ საუბარში ვარგა, რომელმაც არ იცოდა, რომ იწერდნენ, ქმარს უყვებოდა პროკურატურის მიერ მნიშვნელოვანი კორუფციული საქმის ფარგლებში გარკვეული სენსიტიური დოკუმენტების „გასუფთავებაზე“. იმ დროისთვის მოქმედი იუსტიციის მინისტრი ხმამაღლა აღიარებდა, რომ უნგრეთის ხელისუფლება მაფიურ სისტემად იყო ქცეული, საიდანაც ასე უბრალოდ გამოსვლა შეუძლებელია.

ბევრად მოგვიანებით გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმში მადიარმა თქვა, რომ 2023 წელს ეს ჩანაწერი თავის დასაზღვევად გააკეთა იმ შემთხვევისთვის, თუ ის და ვარგა რეჟიმის არასასურველ ფიგურებად იქცეოდნენ, წერს Politico.

ამ ჩანაწერმა ორბანის ოპონენტებს დამატებითი არგუმენტები მისცა იმის დასამტკიცებლად, რომ მის მიერ აშენებული სახელმწიფო მმართველობის სისტემა საფუძვლიანად მანკიერია: მის სერიოზულ ბოროტად გამოყენებებზე თავად მწვერვალზე იცოდნენ, მაგრამ ან არაფერს აკეთებდნენ, ან არაფრის გაკეთება არ შეეძლოთ.

ჩანაწერის გამოქვეყნებისთანავე იუდიტ ვარგამ განაცხადა, რომ ყოფილი ქმარი უკვე ერთი წელია ამ საუბრის გასაჯაროებით აშანტაჟებდა.

„ახლა მან [ეს ჩანაწერი] თავისი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად გამოიყენა. ასეთი ადამიანი არანაირ ნდობას არ იმსახურებს… ეს გააკეთა კაცმა, რომელსაც სამი ვაჟი გავუჩინე… რომელსაც სიყვარულითა და იმედით უთვალავი შანსი მივეცი, თავიდან დაეწყო ყველაფერი ჩვენი ურთიერთობის ძალადობით სავსე საშინელი წლების განმავლობაში“, — დაწერა მან ფეისბუქზე.

ვარგას ბრალდებები ყოფილი ქმრის მხრიდან ფიზიკური ძალადობის გამოყენების შესახებ მყისიერად აიტაცა პროსამთავრობო პრესამ. ორბანის მთავარი პროპაგანდისტულმა ორგანომ, გაზეთი Magyar Nemzet, მადიარს ვრცელი სტატია მიუძღვნა სათაურით „ცხვირმოუხოცავი“, სადაც მას, სხვათა შორის, „არარაობად“ მოიხსენიებდა, რომელმაც ცხოვრებაში ყველაფერს მეუღლის წყალობით მიაღწია და რომელიც ბოლოს მაინც ცოლმა მიატოვა.

სკანდალის დაწყებიდან სამი დღის შემდეგ პეტერ მადიარმა ვარგას ბრალდებებს უპასუხა. ფეისბუქპოსტში მან არ უარყო, რომ მათი 18-წლიანი ურთიერთობა ბევრ რამეს მოესწრო, თუმცა დაწერა: „მე არასოდეს დამირტყამს ხელი ჩემი შვილების დედისთვის, ხოლო მას ჩემთვის – ბევრჯერ, მუშტითაც და ფეხითაც, ხან მოწმეების თანდასწრებით, ხანაც დახურულ კარს მიღმა“. ცალკე მადიარმა განაცხადა, რომ ხელისუფლებამ მის წინააღმდეგ დისკრედიტაციის კამპანია წამოიწყო.

როგორც არ უნდა ყოფილიყო, მთელმა ამ ვითარებამ ხელისუფლების წარმომადგენლებს საშუალება მისცა მადიარის გარშემო ატეხილი საინფორმაციო აჟიოტაჟი ყვითელი პრესის ამბების კატეგორიაში გადაეყვანათ.

როდესაც ვიქტორ ორბანს მადიარისადმი დამოკიდებულებაზე ჰკითხეს, მან მაშინ ასე უპასუხა: „მე სახელმწიფოს მართვით ვარ დაკავებული და არა საპნის ოპერებით“.

და საერთოდ, მაშინ, 2024 წლის გაზაფხულზე, ჩანდა, რომ უნგრეთის ხელისუფლებამ სტრატეგიულად გადაწყვიტა, ეს „გამოჩეკილი“ უბრალოდ დაეიგნორებინა იმ იმედით, რომ მისი პოპულარობა ისევე სწრაფად ჩაქრებოდა, როგორც მოულოდნელად და ელვისებურად აღმოჩნდა დიდების შუქქვეშ.

„„ფიდესთან“ დაახლოებულმა ერთ-ერთმა ძველმა ფიგურამ მადიარის საზოგადოების ყურადღების ცენტრში ყოფნა „სამი დღის საქმედ“ შეაფასა“, — წერდა მაშინ Guardian.

„ტისას“ სათავეები

ამასობაში პეტერ მადიარმა, როგორც დაჰპირდა საზოგადოებას, საკუთარი პარტიაც შეიძინა. ბუდაპეშტში დამკვირვებლები იხსენებენ, რომ თავდაპირველად ის ნულიდან ახალი პოლიტიკური ძალის შექმნას ფიქრობდა. მაგრამ ასეთი სცენარისთვის დრო არ ჰყოფნიდა: 2024 წლის ივნისის დასაწყისში ევროპარლამენტის არჩევნები უნდა გამართულიყო. მადიარი, რომლის პოპულარობაც ელვისებურად იზრდებოდა, მათში მონაწილეობას აპირებდა, თუმცა ამ დროისთვის სრულფასოვანი პარტიის შექმნას ფიზიკურად ვეღარ ასწრებდა.

ამიტომ 2024 წლის აპრილის დასაწყისში პეტერ მადიარმა განაცხადა, რომ ის და მისი მხარდამჭერები პარლამენტში იყრიდნენ კენჭს პარტია „პატივისცემა და თავისუფლების“ სახელით (უნგრული აბრევიატურა — TISZA), რომელიც ოთხი წლით ადრე იყო რეგისტრირებული და მანამდე მარგინალურ პოლიტიკურ ძალად ითვლებოდა; უნგრული მედია მას „ორი კაცის პარტიას“ უწოდებდა. სინამდვილეში ის მართლაც საკურორტო ქალაქ ეგერიდან ორ ხანდაზმულ მეგობარს ჰქონდა დაარსებული, ხოლო მადიარის მისვლამდე „ტისას“ მთელი აქტიურობა იმაში გამოიხატებოდა, რომ მისი ლიდერები უნგრეთის დროშებით მოხატული ფურგონით ქვეყნის გარშემო მოგზაურობდნენ და თავიანთი მოგზაურობების შესახებ სამოყვარულო ვიდეოებს YouTube-ზე ტვირთავდნენ.

მადიარმა ჟურნალისტებს უთხრა, რომ მოლაპარაკებებს რამდენიმე პარტიასთან აწარმოებდა, და „ტისას“ სასარგებლოდ მნიშვნელოვანი ფაქტორი მისი სახელწოდებაც აღმოჩნდა, რომელსაც, მისი თქმით, „უნგრულ კულტურასა და ისტორიაში დადებითი და მხიარული ელფერი აქვს“.

უნგრელებისთვის ტისა მხოლოდ მდინარე არ არის — ეს მათი სახელმწიფოს ერთ-ერთი სისტემისშემქმნელი წყლის არტერიაა, ეროვნული იდენტობის ისეთი ელემენტი, როგორიც უკრაინელებისთვის დნეპრი ან პოლონელებისთვის ვისლაა. იმის გათვალისწინებით, რომ 1920 წლის შემდეგ ოდესღაც უნგრეთის შემადგენლობაში შემავალი ზოგი ტერიტორია, სადაც ტისა მიედინება, თანამედროვე უნგრეთის საზღვრებს გარეთ აღმოჩნდა, ეს მდინარე გარკვეულწილად მეხსიერებისა და დაკარგული წარსულის ნოსტალგიის სიმბოლოდაც იქცა.

როგორც არ უნდა იყოს, „ტისას“ ხელმძღვანელობაში შესვლიდან რამდენიმე დღეში მადიარმა გუნდის შერჩევის  და ქვეყნის მასშტაბით დიდი საარჩევნო ტურის დაწყება გამოაცხადა.

პირველი არჩევნები

როცა ბუდაპეშტელი დამკვირვებლები მადიარის წარმატების მთავარ ფაქტორზე საუბრობენ, რა თქმა უნდა, ახსენებენ უნგრული საზოგადოების ჩვეულებრივ დაღლილობას ვიქტორ ორბანის მრავალწლიანი მმართველობით. მაგრამ ორბანი რამდენიმე წლის წინაც, ევროპული სტანდარტებით, უკვე სახელმწიფო მართვის ვეტერანი იყო, თუმცა მაშინ ოპოზიცია მას რეალურ ბრძოლას ვერ უპირისპირებდა.

უნგრელი ექსპერტები ამბობენ, რომ მადიარს შრომისმოყვარეობა და შეუპოვრობა გამოარჩევს. მისი საარჩევნო კამპანიის მთავარი „ფიშკა“ — როგორც 2024 წლის ევროპარლამენტის არჩევნების დროს, ისე ამჟამინდელი საპარლამენტო არჩევნების წინ — ქვეყნის ქალაქებსა და დაბებში ხანგრძლივი ტური იყო, რომლის ფარგლებშიც მადიარი დღეში ოთხ-ხუთ, ზოგჯერ კი ექვს შეხვედრასაც ატარებდა ამომრჩევლებთან.

მადიარის შემთხვევაში საქმე მხოლოდ იმაში არ ყოფილა, რომ უბრალო ხალხთან სიახლოვე ეჩვენებინა. საქმე ის იყო, რომ უნგრეთის პროვინციის მცხოვრებთა აბსოლუტური უმრავლესობის „გულთა მბრძანებლად“ პოლიტიკური თვალსაზრისით ვიქტორ ორბანი ითვლებოდა, და მადიარი და მისი თანამებრძოლები თავდაპირველად არც კი იყვნენ დარწმუნებულნი, მივიდოდნენ თუ არა ადამიანები პატარა ქალაქებსა და სოფლებში იმ ადამიანთან შესახვედრად, რომელიც თავს მოქმედი პრემიერის ოპონენტად აცხადებდა.

„აი, მივდივართ დიულაში (ქალაქია დაახლოებით 30 ათასი მოსახლით), ეს ჩვენი ტურის პირველი გამოსვლა უნდა ყოფილიყო, და უცებ მეგობარი მირეკავს: ვერ დაიჯერებ, ციხესიმაგრესთან დაახლოებით ათასი ადამიანი შეკრებილაო. ძალიან კარგი შეგრძნება იყო, გეტყვით“, — უყვებოდა მადიარი მოგვიანებით ბი-ბი-სის ჟურნალისტ ნიკ თორპს.

ამ მიტინგების განუყოფელი ატრიბუტები იყო მადიარის გამოსვლა, აუდიტორიის სპონტანურ კითხვებზე პასუხები და მსურველებთან სავალდებულო ფოტოების გადაღება. „ვფიქრობ, უნგრეთის ისტორიაში ყველაზე მეტ სელფიში აღბეჭდილი ადამიანი მე ვარ“, — ამბობდა პოლიტიკოსი იმავე ინტერვიუში. და ასევე — სავალდებულო „გაზაფხულის ქარი“, რომელსაც ის თითოეულ მიტინგზე ასობით მხარდამჭერთან ერთად ასრულებდა.

აბსოლუტურად მარგინალური პარტიის კამპანია, რომელსაც სულ რაღაც ორი თვის განმავლობაში თითქმის მარტო წარმართავდა რამდენიმე თვით ადრე სრულიად უცნობი პოლიტიკოსი, წარმოუდგენელი წარმატებით დასრულდა. ივნისის არჩევნებზე „ტისამ“ ამომრჩეველთა თითქმის 30% მიიღო და ევროპარლამენტში შვიდი წარმომადგენელი გაიყვანა, თავად პეტერ მადიარის ხელმძღვანელობით.

უკვე მაშინ ნათელი გახდა, რომ „ტისას“ შემდეგი გაჩერება 2026 წლის საპარლამენტო არჩევნები იქნებოდა, ხოლო მიზანი, რომლისკენაც მადიარი ივლიდა — ქვეყნის პრემიერ-მინისტრის პოსტი.

ახალი კამპანია

„ტისას“ ლიდერმა ახალი საარჩევნო ტური ჯერ კიდევ გასულ წელს დაიწყო. ის ისევ დღეში რამდენიმე შეხვედრას ატარებდა — ზოგჯერ ისეთ მიყრუებულ ადგილებშიც კი, სადაც არა მხოლოდ ევროპარლამენტარები, არამედ ადგილობრივი საბჭოების დეპუტატებიც ყოველთვის ვერ აღწევდნენ.

და ისევ მადიარის მთავარი კოზირი მკაფიოდ აგებული გამოსვლები იყო — მაქსიმალური ყურადღება ეკონომიკურ, სოციალურ და ინფრასტრუქტურულ პრობლემებზე, რომელთა გადაწყვეტაშიც ვიქტორ ორბანი განსაკუთრებული წარმატებებით ვერ დაიკვეხნის. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა კორუფციასთან ბრძოლას, მით უმეტეს, რომ ბოლო დროის ჟურნალისტური გამოძიებები მადიარს მოქმედი პრემიერის წინააღმდეგ თამაშისთვის ფართო სივრცეს აძლევდა. საგარეო პოლიტიკაზე, რომელზეც ვიქტორ ორბანმა თავისი კამპანია ააგო, მადიარი შედარებით ფართო და განზოგადებული შტრიხებით ლაპარაკობდა.

ქვეყნის მომავალი მოწყობის შესახებ „ტისას“ ხედვები თავმოყრილია შთამბეჭდავი მოცულობის — 240-გვერდიან — საარჩევნო პროგრამაში, სახელწოდებით „ფუნქციური და ჰუმანური უნგრეთის საფუძვლები“. მადიარის მხარდამჭერები მას ყოვლისმომცველ სტრატეგიად მიიჩნევენ, რომელიც მომავალი მთავრობის პოლიტიკასთან დაკავშირებულ პრაქტიკულად ყველა კითხვას პასუხობს, ხოლო ოპონენტები ხუმრობენ, რომ ასეთი მოცულობითი და „წყლიანი“ დოკუმენტი მხოლოდ ხელოვნურ ინტელექტს თუ შეეძლო დაეწერა.

2025 წელს, ყოველწლიური საშობაო საქველმოქმედო აქციის ფარგლებში, პეტერ მადიარის პარტია „ტისასთან“ დაკავშირებული ასოციაცია უკვე მეორე წელია ქვეყნის მასშტაბით ბავშვთა დაწესებულებებისთვის საჩუქრებს აგროვებდა. გასულ წელს მთავრობამ მადიარს ამ საჩუქრების ჩატანის საშუალება არ მისცა.

მიუხედავად ამისა, გარკვეულწილად პარადოქსულია, რომ ორბანის — კონსერვატორის, ნაციონალისტის, დონალდ ტრამპის იდეური თანამოაზრის — დამარცხების ყველაზე დიდი შანსი არა მის იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგეს, არამედ საკუთარი პარტიიდან გამოსულ, საკმაოდ მემარჯვენე შეხედულებების მქონე ადამიანს გაუჩნდა. მადიარი მკაცრი მიგრაციული პოლიტიკის მომხრეა და ლგბტ თემის უფლებებზე ძალიან ფრთხილად საუბრობს. ერთი სიტყვით, იდეოლოგიურად ის თავს იმ ნამდვილი „ფიდესის“ ღირებულებების მატარებლად წარმოაჩენს, რომელშიც 2002 წელს შევიდა, და არა იმ ძალის,რადაც ეს პარტია ვიქტორ ორბანმა აქცია.

ამ არჩევნებისთვის მადიარმა წარადგინა გუნდი, რომელიც დიდწილად მსხვილი ბიზნესიდან მოსული ადამიანებისგან შედგება — სწორედ მათ უნდა შეადგინონ უნგრეთის მომავალი ტექნოკრატიული მთავრობის ბირთვი.

ტრადიციული მედიის ველზე პროპაგანდისტული მედიის სრული დომინირების პირობებში, მადიარმა და მისმა მხარდამჭერებმა ბრძოლა სოციალურ ქსელებში გადაიტანეს, და ორბანის გუნდს ეს ბრძოლა მოუგეს.

მაგრამ, რა თქმა უნდა, მადიარის წარმატების ყველაზე მთავარი ფაქტორი ცვლილებების იმედია, რომელსაც ასობით ათასი მისი თანამემამულე ამყარებს. აქედან მოდის მისი ფიგურის გარშემო ყველაზე განსხვავებული იდეოლოგიისა და შეხედულების მქონე ადამიანების გაერთიანება — ადამიანების, რომლებიც ხშირად მხოლოდ ერთ რამეზე თანხმდებიან: უნგრეთის შემდგომი განვითარებისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია ლიდერის შეცვლა, დანარჩენს კი მერე გავერკვევითო.

აქედანვე მოდის ქვეყნის პოლიტიკურ ისტორიაში უპრეცედენტო „ტისას კუნძულების“ ქსელი — მოხალისეთა ადგილობრივი უჯრედები, რომლებზეც რეგიონებში მადიარის კამპანია დგას.

ცალკე საკითხია, რამდენად რეალურია მადიარის მიერ დაპირებული ფუნდამენტური ცვლილებების განხორციელება ქვეყნის ცხოვრების ყველა სფეროში. ვიქტორ ორბანმა 16-წლიანი მმართველობის განმავლობაში უნგრეთის პოლიტიკური სისტემა ფაქტობრივად „ჩააბეტონა“, და მის დასაშლელად პარლამენტში დეპუტატთა ორი მესამედის — საკონსტიტუციო უმრავლესობის — ფლობა სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

ანალოგიურად ღია კითხვად რჩება ისიც, გამართლდება თუ არა კიევის მოლოდინი, რომ პეტერ მადიარის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ უკრაინა-უნგრეთის ურთიერთობები დღევანდელი უმძიმესი კრიზისიდან გამოვა. ერთი მხრივ, ბუდაპეშტელი ექსპერტები ამბობენ, რომ საგარეო პოლიტიკაში პრემიერ მადიარის მთავარი ამოცანა ბუდაპეშტსა და ბრიუსელს შორის მნიშვნელოვნად გაფუჭებული ურთიერთობების დალაგება და უნგრეთის ევროპული პოლიტიკური მეინსტრიმისკენ დაბრუნება იქნება, რომელიც ახლა უკრაინის მაქსიმალურ მხარდაჭერას გულისხმობს. აქ მნიშვნელოვანი ფაქტორია ისიც, რომ მადიარი 2024 წელს უკრაინაში ჩავიდა რუსეთის მიერ ბავშვთა საავადმყოფო „ოხმატდეტზე“ იერიშის შემდეგ, შეხვდა მის დირექტორს, ესტუმრა ბუჩას და უკრაინის დაღუპული დამცველების მემორიალი მოინახულა.

მეორე მხრივ, უნგრული საზოგადოება ახლა უკიდურესად არის აღგზნებული ანტიუკრაინული პროპაგანდით, რომელიც ვიქტორ ორბანმა თავისი კამპანიის მთავარ საყრდენად აქცია, და პეტერ მადიარს ამ გარემოების გათვალისწინება აუცილებლად მოუწევს.

„კითხვაზე, გააუქმებს თუ არა მადიარის ხელმძღვანელობით უნგრეთი თავის ვეტოს ევროკავშირის 90 მილიარდი ევროს ოდენობის სესხზე [უკრაინისთვის], „ტისას“ პოზიციასთან დაახლოებულმა წყარომ უპასუხა, რომ საბოლოოდ ეს საზოგადოებრივ აზრზე იქნება დამოკიდებული“, — წერდა რამდენიმე დღის წინ Politico.

„ჩვენ ხომ მას ცოლად არ უნდა გავყვეთ“

დაბოლოს, პეტერ მადიარის კიდევ ერთი თვისება, რომელსაც ყურადღებას აქცევენ როგორც ბუდაპეშტელი, ისე უცხოელი დამკვირვებლები, მისი „ტეფლონურობაა“. არც ერთი ბრალდება იმ უამრავიდან, რასაც ხელისუფლება მის წინააღმდეგ აჟღერებს, და არც ერთი პოტენციურად სკანდალური სიტუაცია, რომელშიც მას შეგნებულად ითრევენ ან რომელშიც საკუთარი ნებით ხვდება, მის რეიტინგებზე გავლენას არ ახდენს და პოლიტიკურად არ აზიანებს.

„ხელისუფლება მას საკუთარი ოჯახის, საკუთარი პარტიისა და საკუთარი სამშობლოს მოღალატედ მოიხსენიებს, მაგრამ მას ეს არაფრად უღირს“, — ამბობს ერთ-ერთი ჩვენი უნგრელი რესპონდენტი მედიასთან.

ხელისუფლება მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრასაც კი ცდილობდა. 2024 წლის ივნისში, ევროპარლამენტის ტრიუმფალური არჩევნებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ღამის კლუბში მადიარმა — სავარაუდოდ, ნასვამ მდგომარეობაში — წაართვა ტელეფონი ადამიანს, რომელიც მის ცეკვას იღებდა, და დუნაიში გადააგდო.

მაშინ უნგრეთის გენერალურმა პროკურორმა მადიარის პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენების პროცედურა დაიწყო, თავად პოლიტიკოსმა კი განაცხადა, რომ სჯობდა სამართალდამცავებს ასეთივე ოპერატიულობითა და მონდომებით ხელისუფლების წარმომადგენელთა კორუფციული საქმეები გამოეძიებინათ. საბოლოოდ ევროპარლამენტმა მადიარისთვის დეპუტატის იმუნიტეტის მოხსნა არ მოინდომა და შესაძლო საქმე არაფრით დასრულდა.

როგორც ჩანს, ამის შემდეგაც ხელისუფლების მცდელობები, მადიარი „დაეჭირათ“, არ შეწყვეტილა. მიმდინარე წლის თებერვალში მან თავისი მხარდამჭერები გააფრთხილა, რომ ხელისუფლება მის წინააღმდეგ „რუსული სტილის ცილისმწამებლურ ოპერაციას“ ამზადებდა – მადიარისა და მისი ყოფილი შეყვარებულის „ინტიმური მომენტის“ გავრცელებას.

„დიახ, მე 45 წლის კაცი ვარ, და სექსუალური ცხოვრება მაქვს“, — დაწერა მან მაშინ სოციალურ ქსელ X-ში. თუმცა მადიარის მიერ „დაანონსებული“ ვიდეოს გამოქვეყნებამდე საქმე მაშინ აღარ მისულა.

თუმცა მადიარის მიმართ საყვედურები საკმარისად არის — და არა მხოლოდ ორბანის ბანაკიდან.

მადიარის ერთ-ერთი ყოფილი თანამშრომელი მას ჯიუტს უწოდებს. ქალაქ ჰოდმეზიოვაშარჰეის მერი პეტერ მარკი-ზაი, რომელიც 2022 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე გაერთიანებულ ოპოზიციას უშედეგოდ ხელმძღვანელობდა, მას ახასიათებს როგორც ამპარტავან და ეგოისტ ადამიანს.

მეწარმე დეჟე ფარგაში, მადიარის ყოფილი თანამოაზრე, რომელმაც მასთან ერთად დაიწყო „ტისას“ პარტიული მშენებლობა, მაგრამ მოგვიანებით პროცესს ჩამოშორდა, Politico-თან ჩიოდა, რომ სტარტაპის კულტურა, რომლითაც მისი გუნდი იწყებდა, თანდათან ტოქსიკურ ატმოსფეროდ იქცევა და სულ უფრო მეტად ემსგავსება იმ „ფიდესს“, საიდანაც მადიარი გამოვიდა.

დაბოლოს, უკვე ახლა დამკვირვებლები აღნიშნავენ, რომ მადიარი მედიასთან უკიდურესად შერჩევითად ურთიერთობს, თავისი გუნდის ყველა წევრს აუკრძალა ინტერვიუების მიცემა — მხოლოდ ზოგიერთ მათგანს აქვს ჟურნალისტებისთვის მოკლე კომენტარების გაკეთების უფლება.

მეორე მხრივ, „ჩვენ  მას  ცოლად ხომ არ უნდა გავყვეთ“, — ეუბნება Politico-ს პეტერ მარკი-ზაი. „უბრალოდ გვჭირდება ვინმე, ვინც ორბანს წარსულში დატოვებს“, – აჯამებს ის.

პაკისტანის დედაქალაქში გამართულ პირველ პირისპირ მოლაპარაკებებზე აშშ-ისა და ირანის დელეგაციებმა ვერ შეძლეს რაიმე შეთანხმების მიღწევა. ის, რომ ვიცე-პრეზიდენტმა ჯეი დი ვენსმა ირანისგან დათმობების მიღება ვერ მოახერხა, მოულოდნელი არ ყოფილა: მოლაპარაკებებამდე მხარეები იმდენად ურთიერთსაწინააღმდეგო განცხადებებს აკეთებდნენ, რომ ბოლომდე გაურკვეველი იყო, საერთოდ რა უნდა ყოფილიყო მოლაპარაკებების საგანი.

ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ისლამაბადის მოლაპარაკებები იმავე სქემით შევიდა ჩიხში, როგორც ეს თებერვალში ჟენევაში მოხდა — იმ განსხვავებით, რომ ახლა ირანის ბირთვულ პროგრამას ორმუზის სრუტეც დაემატა, რომელიც თეირანის ხელში ძლიერ იარაღად იქცა.

ახლა ტრამპის ადმინისტრაციას არჩევანის გაკეთება მოუწევს არასასიამოვნო ვარიანტებს შორის: ან ხანგრძლივი მოლაპარაკებები თეირანთან მისი ბირთვული პროგრამის მომავალზე, ან ომის განახლება, რომელმაც უკვე გამოიწვია მასშტაბური ენერგეტიკული კრიზისი, და ასევე ორმუზის სრუტეზე კონტროლისთვის ხანგრძლივი ბრძოლის პერსპექტივა.

თითოეული ეს სცენარი მნიშვნელოვან სტრატეგიულ და პოლიტიკურ მინუსებთან არის დაკავშირებული. ვენსს ბევრი არაფერი უთქვამს, თუ რა ხდებოდა მოლაპარაკებების დროს, თუმცა მიანიშნა, რომ ირანულ მხარეს გადასცა წინადადება, რომელიც ბირთვული პროგრამის საბოლოო შეწყვეტას გულისხმობდა, და ირანმა ის უარყო.

„ჩვენ ძალიან მკაფიოდ განვსაზღვრეთ, სად გადის ჩვენი წითელი ხაზები,“ — უთხრა ვენსმა ჟურნალისტებს. — „და რაში ვართ მზად, მათკენ წავიდეთ. მათ გადაწყვიტეს, ჩვენი პირობები არ მიეღოთ.“

„ჩვენ აქედან მივდივართ ძალიან მარტივი წინადადებით: ვთავაზობთ გაიგონ, რომ ეს არის ჩვენი საბოლოო და საუკეთესო შეთავაზება,“ — დაამატა მან. — „ვნახოთ, მიიღებენ თუ არა ამას ირანელები.“

ტრამპი ორმუზის სრუტის ბლოკვას აანონსებს

აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ისლამაბადის მოლაპარაკებებს სოციალურ ქსელ Truth Social-ში ორი პოსტით გამოეხმაურა. მათში მან განაცხადა, რომ აშშ დაიწყებს „გამონაკლისის გარეშე ყველა იმ გემის ბლოკირებას, რომელიც ორმუზის სრუტეში შესვლას ან მის დატოვებას შეეცდება“, ხოლო „ბლოკადა უახლოეს დროში დაიწყება“.

მისი თქმით, „რაღაც ეტაპზე“ მიღწეული იქნებოდა შეთანხმება სრუტით თავისუფალი ნავიგაციის შესახებ, მაგრამ „ირანმა ამის საშუალება არ მისცა, უბრალოდ თქვა: „სადღაც იქ შეიძლება ნაღმი იყოს“, რომლის შესახებაც მათ გარდა არავინ იცის“.

ტრამპმა ასევე დაწერა, რომ „აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალებს უბრძანა საერთაშორისო წყლებში აღმოაჩინონ და დააკავონ ყოველი გემი, რომელმაც ირანს მოსაკრებელი გადაუხადა“, და რომ ამერიკული ფლოტი დაიწყებს „ირანელების მიერ სრუტეში ჩადებული ნაღმების განადგურებას“.

„ირანმა პირობა დადო, რომ ორმუზის სრუტეს გახსნიდა, მაგრამ ეს დაპირება შეგნებულად არ შეასრულა,“ — განაცხადა ტრამპმა. — „ამან გამოიწვია შეშფოთება, ცხოვრების რიტმის დარღვევა და ტანჯვა მრავალი ადამიანისა და ქვეყნისთვის მთელ მსოფლიოში. რადგან მათ ეს დაპირება გასცეს, ჯობს დაიწყონ ამ საერთაშორისო წყლის გზის გახსნის პროცესი — და რაც შეიძლება მალე!“

ტრამპმა დაწერა, რომ „შეხვედრამ კარგად ჩაიარა, უმეტეს საკითხებზე თანხმობა იქნა მიღწეული, მაგრამ ერთადერთ მართლაც მნიშვნელოვან საკითხზე — ბირთვულზე — შეთანხმება არ ყოფილა“. „თითქმის 20-საათიანი“ მოლაპარაკებების შემდეგ „მნიშვნელოვანია მხოლოდ ერთი რამ — ირანი არ არის მზად, უარი თქვას თავის ბირთვულ ამბიციებზე!“

„ბევრი თვალსაზრისით, შეთანხმებული პუნქტები უკეთესია, ვიდრე ჩვენი სამხედრო ოპერაციების ბოლომდე გაგრძელება, მაგრამ ყველა ეს პუნქტი არაფერს ნიშნავს იმასთან შედარებით, რომ ბირთვული ენერგია მოხვდეს ასეთი არასტაბილური, რთული და არაპროგნოზირებადი ადამიანების ხელში,“ — დაწერა ტრამპმა.

ნდობის არქონა და პოზიციებს შორის უთანხმოება

ირანი მოლაპარაკებების ჩავარდნას მხარეებს შორის ნდობის არარსებობით ხსნის.

ირანის პარლამენტის სპიკერმა მოჰამად-ბაგერ ღალიბაფმა, რომელიც პაკისტანში გამართულ მოლაპარაკებებზე თეირანის დელეგაციას ხელმძღვანელობდა, განაცხადა, რომ ახლა აშშ-ის დროა „გადაწყვიტოს, შეძლებს თუ არა ჩვენი ნდობის მოპოვებას“.

სოციალურ ქსელ X-ში გამოქვეყნებულ პოსტში ღალიბაფმა გაიხსენა, რას ამბობდა მოლაპარაკებების დაწყებამდე: ირანს აქვს „კეთილსინდისიერება და ნება“, მაგრამ წინა ომების გამოცდილების გამო მას „არ აქვს ნდობა მეორე მხარის მიმართ“.

მისი თქმით, ირანულმა დელეგაციამ „წარადგინა პერსპექტიული ინიციატივები, მაგრამ საბოლოოდ მეორე მხარემ ამ მოლაპარაკებების რაუნდში ირანული დელეგაციის ნდობის მოპოვება ვერ შეძლო“.

ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პრესმდივანმა ესმაილ ბაღაიმ განაცხადა, რომ შეთანხმების გაფორმებას „ორ ან სამ საკვანძო საკითხზე“ არსებული უთანხმოება უშლის ხელს.

ბაღაიმ კვირას სახელმწიფო ტელეარხ IRIB-ს განუცხადა, რომ მხარეებმა ზოგიერთ საკითხზე შეთანხმებას მიაღწიეს, თუმცა აღნიშნა, რომ სხვა საკითხებზე არსებობს „ხედვებს შორის განსხვავება“.

ბაღაის თქმით, „დიპლომატია არასოდეს სრულდება“. „არ უნდა გვქონოდა მოლოდინი, რომ შეთანხმებას მოლაპარაკებების ერთი რაუნდის განმავლობაში მივაღწევდით. არ მგონია, ვინმეს ასეთი მოლოდინი ჰქონოდა,“ — თქვა მან.

ამასთან, კვირას ირანის სახელმწიფო საინფორმაციო სააგენტო Fars-მა, მოლაპარაკების დელეგაციასთან დაახლოებულ წყაროზე დაყრდნობით, გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ირანს ამჟამად „შემდეგი რაუნდის მოლაპარაკებების ჩატარების გეგმა არ აქვს“.

„ირანი არ ჩქარობს და სანამ აშშ გონივრულ გარიგებაზე არ დათანხმდება, ორმუზის სრუტეში სიტუაცია არ შეიცვლება,“ — განუცხადა წყარომ სააგენტოს.

როგორც ჩანს, ორმუზის სრუტე, ირანის ბირთვულ პროგრამასთან ერთად, ამ მოლაპარაკებების მთავარი დაბრკოლება გახდა.

ისლამაბადში შეხვედრის აღწერისას ირანის ხელისუფლებამ ორმუზის სრუტე განსახილველი საკითხების სიაში პირველ ადგილზე დააყენა. „გასული 24 საათის განმავლობაში განხილვები გაიმართა მთავარი თემების სხვადასხვა ასპექტზე, მათ შორის ორმუზის სრუტეზე, ბირთვულ პრობლემაზე, სამხედრო რეპარაციებზე, სანქციების მოხსნასა და ირანის წინააღმდეგ ომის სრულ შეწყვეტაზე,“ — ნათქვამია ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადებაში.

საინტერესოა აღინიშნოს, რომ ირანთან წინა მოლაპარაკებებზე ორმუზის სრუტის საკითხი არ დასმულა. თუმცა ამერიკული დაბომბვების დაწყების შემდეგ, ვერ შეძლო რა სიმეტრიული პასუხის გაცემა ამერიკული სამხედრო მანქანისთვის, თეირანმა თავისი ყველაზე ძლიერი — ეკონომიკური  იარაღი აამოქმედა.

ირანის პარლამენტის ვიცე-სპიკერმა ჰაჯი ბაბაიმ განაცხადა, რომ სრუტე თეირანისთვის „წითელი ხაზია“, იუწყება საინფორმაციო სააგენტო Mehrs. მისი თქმით, სრუტე მთლიანად ირანის ხელშია და „მისი გამოყენებისთვის გადასახადი რიალებში“ — ირანულ ვალუტაში — უნდა გადაიხადონ.

ამავე დროს, აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა შაბათს Truth Social-ში დაწერა, რომ სრუტე „მალე გაიხსნება“.

აშშ-ის შეიარაღებული ძალების რეგიონალურმა ცენტრალურმა სარდლობამ ასევე შაბათს განაცხადა, რომ ორი ამერიკული ავიამზიდი ორმუზის სრუტეში შევიდა, როგორც წყლის გზის განაღმვის უფრო ფართო ოპერაციის ნაწილი. თუმცა ირანმა ეს მტკიცება უარყო და განაცხადა, რომ „ნებისმიერი მცდელობა, სამხედრო გემებმა ორმუზის სრუტე გაიარონ, მკაცრად აღიკვეთება“.

მეორე საკითხი, რომელიც თეირანთან თითქმის ყველა მოლაპარაკებაზე მუდმივად წამოიჭრება, ბირთვული პროგრამაა. და აქაც გარღვევა არ მომხდარა. თეირანსა და ვაშინგტონს შორის ბოლო დიდი შეთანხმება, რომელიც ობამას ადმინისტრაციის დროს იქნა მიღწეული, ორი წლის განმავლობაში თანხმდებოდა. და ის სავსე იყო კომპრომისებით, მათ შორის — ირანისთვის ნებართვით შეენარჩუნებინა თავისი ბირთვული არსენალის მცირე ნაწილი და ბირთვულ საქმიანობაზე დაწესებული შეზღუდვები ეტაპობრივად მოხსნილიყო 2030 წლამდე, როდესაც ირანს მიეცემა უფლება აწარმოოს ნებისმიერი ბირთვული საქმიანობა, რომელიც დასაშვებია ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის შესახებ ხელშეკრულების შესაბამისად.

მაგრამ 2018 წელს ტრამპმა აშშ ამ შეთანხმებიდან გაიყვანა და ახლა თეირანისგან ბირთვულ პროგრამაზე სრულ უარს ითხოვს. ირანი დათანხმებას არ ჩქარობს და სწორედ ამ მიზეზით ჩაიშალა თებერვლის მოლაპარაკებები ჟენევაში, რის შემდეგაც ამერიკის პრეზიდენტმა სამხედრო მოქმედებების დაწყების ბრძანება გასცა.

მაშინ ირანელებმა შესთავაზეს თავიანთი ბირთვული ოპერაციების რამდენიმე წლით „შეჩერება“, მაგრამ არ დათანხმდნენ იარაღთან  ახლოს მდგომი ხარისხის ურანის მარაგებზე უარს და ასევე არ თქვეს სამუდამოდ უარი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებში ურანის გამდიდრების შესაძლებლობაზე.

ირანი, როგორც ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულების ხელმომწერი ქვეყანა, რომელიც მას ავალდებულებს არასოდეს შექმნას ბირთვული იარაღი, ამას საკუთარ უფლებად მიიჩნევს. აშშ-სთვის კი ეს იმის მტკიცებულებაა, რომ ირანს ყოველთვის სურს ჰქონდეს ბირთვული იარაღის შექმნის შესაძლებლობა, მაშინაც კი, თუ მას არასოდეს გამოიყენებს.

ტრამპი იმედოვნებდა, რომ ირანი დათმობაზე წავიდოდა აშშ-ის სამხედრო ძალის გრანდიოზული დემონსტრაციის ფონზე, რომლის დროსაც, პენტაგონის მონაცემებით, 13 000-ზე მეტი სამიზნე განადგურდა. ირანელები კი, თავის მხრივ, მტკიცედ იყვნენ განწყობილნი ეჩვენებინათ, რომ ამერიკული საბრძოლო მასალის ვერანაირი რაოდენობა მათ დათმობაზე წასვლას ვერ აიძულებდა.

და ამისთვის მათ კარგი კოზირებიც აქვთ, როგორც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ყოფილი მოლაპარაკე ახლო აღმოსავლეთის საკითხებში აარონ დევიდ მილერმა თქვა.

„მგონია, რომ მათ ჯერ კიდევ აქვთ მაღალგამდიდრებული ურანი,“ — თქვა მილერმა CNN-თან ინტერვიუში. — „მათ აჩვენეს, რომ გეოგრაფია იარაღად აქციეს, აკონტროლებენ და ახლა მართავენ ორმუზის სრუტეს. რეჟიმი გადარჩა. მათ აჩვენეს უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის ძირის გამოთხრის შემზარავი უნარი. ეს ყველაფერი სერიოზული კოზირებია.“

ტრამპს შეუძლია სამხედრო კარტის გათამაშება გააგრძელოს, არც კი დაელოდოს ზავის ოფიციალურ დასრულებას, რომელიც 21 აპრილს დგება. მაგრამ ეს სცენარი საკმაოდ წამგებიანია, არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ პოლიტიკური თვალსაზრისითაც — და თეირანში ეს კარგად ესმით.

ტრამპმა ადრე ცეცხლის შეწყვეტა დიდწილად იმიტომ გამოაცხადა, რომ შეემსუბუქებინა იმ შედეგები, რაც ორმუზის სრუტეში ჩაკეტილმა მსოფლიო ნავთობის 20%-მა გამოიწვია — ამას მოჰყვა ბენზინის ფასების მკვეთრი ზრდა და დეფიციტი სასუქებზე, ასევე სხვა კრიტიკულად მნიშვნელოვან რესურსებზე, მათ შორის ნახევარგამტარების წარმოებისთვის აუცილებელ ჰელიუმზე, როგორც ამას New York Times იხსენებს. ბაზრები შეთანხმების, თუნდაც არასრულის, პერსპექტივის ფონზე გაიზარდა. ომის განახლების შემთხვევაში ეს ზრდა შეწყდება, ხოლო ინფლაცია აშშ-ში — რომელმაც უკვე 3,3%-ს მიაღწია — თითქმის გარდაუვლად კიდევ მოიმატებს.

თუმცა ახლა თეირანმა სრუტეზე კონტროლის საკითხი სხვა მოთხოვნებსაც დაუკავშირა, მათ შორის იმას, რომ აშშ-მ დაბომბვების შედეგად მიყენებული ზიანი აანაზღაუროს და მოხსნას სანქციები, რომლებიც ქვეყანას ორ ათწლეულზე მეტია აქვს დაწესებული. შეერთებული შტატები კი, თავის მხრივ, როგორც ჩანს, სრუტის გახსნას მოლაპარაკებების გზით აღარ განიხილავს. სპარსეთის ყურეში ორი ამერიკული სამხედრო ხომალდის მისვლა მიანიშნებს, რომ ვაშინგტონში  სხვა საშუალებების გამოყენებისთვის ემზადებიან.

აშშ-ის უახლოესი მოკავშირე რეგიონში, ისრაელი, როგორც ჩანს, ასევე არ არის მზად, ირანის რეჟიმის წინააღმდეგ თავისი ოპერაციები შეწყვიტოს: სანამ ისლამაბადში მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა, პრემიერ-მინისტრმა ბენიამინ ნეთანიაჰუმ განაცხადა, რომ ისრაელის სამხედრო კამპანია ირანის წინააღმდეგ დასრულებული არ არის. „ისრაელი ჩემი ხელმძღვანელობით გააგრძელებს ბრძოლას ირანის ტერორისტულ რეჟიმთან და მის მარიონეტებთან,“ — დაწერა მან X-ში.

ვენსის ისლამაბადში ვიზიტმა ნათლად აჩვენა, რომ ორივე მხარე თავს პირველი რაუნდის გამარჯვებულად მიიჩნევს: შეერთებული შტატები — იმიტომ, რომ ირანზე ამდენი საბრძოლო მასალა ჩამოყარა, ირანელები კი — იმიტომ, რომ ამას გაუძლეს. როგორც ჩანს, არც ერთი მხარე კომპრომისისთვის მზად არ არის.

12 აპრილს უნგრეთში საპარლამენტო არჩევნები ტარდება, რომლის  მთავარი ინტრიგა ზედაპირზე ჩანს: დარჩება თუ არა ხელისუფლებაში ვიქტორ ორბანი და მისი პარტია „ფიდესი“, რომელიც ქვეყანას უკვე 16 წელია მართავს, თუ ახალი პრემიერ-მინისტრი გახდება ოპოზიციური „ტისას“ ლიდერი პეტერ მადიარი.

თუმცა უნგრეთში – ქვეყანაში, რომელსაც უნიკალური საარჩევნო სისტემა აქვს, სადაც სოციოლოგების მიმართ უნდობლობაა და ხმების დათვლის პროცესი ერთ კვირამდე იწელება — ნიუანსებს დიდი მნიშვნელობა აქვს.

რა უნდა გაითვალისწინოთ, როცა თვალს ადევნებთ ევროპის ყველაზე მნიშვნელოვან მიმდინარე არჩევნებს ფინიშის ეტაპზე.

პირველი: ფრთხილად მოეკიდეთ გამოკითხვებს

წინასაარჩევნო სოციოლოგიური გამოკითხვების შედეგები რადიკალურად განსხვავებულ სურათს აჩვენებს კვირას დაგეგმილი კენჭისყრის შედეგების პროგნოზებში.

დამოუკიდებელი სოციოლოგიური ცენტრები „ტისას“ პარტიას დამაჯერებელ გამარჯვებას უწინასწარმეტყველებენ. ამავე დროს, ხელისუფლების მხარდამჭერი მედია, რომელიც უნგრეთის მედიასივრცეში დომინირებს, აქვეყნებს ხელისუფლებასთან დაახლოებული ცენტრების გამოკითხვებს, რომლის მიხედვითაც პარლამენტში უმრავლესობას ვიქტორ ორბანის პარტია შეინარჩუნებს.

ერთი მხრივ, წინა საარჩევნო კამპანიების გამოცდილება მიანიშნებს, რომ ასეთ შემთხვევაში უფრო დამოუკიდებელ ცენტრებს უნდა ენდოთ. მეორე მხრივ, ბუდაპეშტელი ექსპერტები,  ამ საკითხთან დაკავშირებით რამდენიმე გაფრთხილებას აკეთებენ.

პირველ რიგში, ამ კამპანიის თავისებურებაა უკიდურესად მაღალი მაჩვენებელი იმ ადამიანებისა, რომლებიც სოციოლოგების კითხვებზე პასუხის გაცემაზე უარს ამბობენ. ერთ-ერთმა რესპონდენტმა განაცხადა, რომ ზოგიერთ პოლიტიკურ გამოკითხვაში მონაწილეობისგან სამიდან ოთხამდე გამოკითხული ადამიანი თავს იკავებდა. რა თქმა უნდა, სოციოლოგიურ მეცნიერებას აქვს მეთოდები ამ დანაკლისის კომპენსაციისთვის, მაგრამ ეს ნამდვილად არ ზრდის გამოკითხვების სიზუსტეს.

მეორე მხრივ, ითვლება, რომ უნგრეთის საზოგადოების გარკვეული ფენები ტრადიციულად „არ ითვლება“ სოციოლოგების მიერ. საუბარია პირველ რიგში პროვინციის მოსახლეობაზე, განსაკუთრებით კი ყველაზე დაბალი განათლებისა და კეთილდღეობის მქონე ამომრჩევლებზე. ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ სწორედ ამ ჯგუფებში ყველაზე პოპულარული პოლიტიკოსი ვიქტორ ორბანია.

მესამე მხრივ, ოპოზიცია და დამოუკიდებელი ჟურნალისტები აცხადებენ, რომ არჩევნების წინ ხელისუფლებამ ამომრჩევლების მასობრივი მოსყიდვის სისტემა აამოქმედა. მარტის ბოლოს გამოქვეყნებული გამოძიების — „ხმის ფასი“ — ავტორები ამტკიცებენ, რომ თუ ეს სქემა იმუშავებს, ორბანის პარტია შეძლებს თავისი შედეგის გარკვეულწილად გაზრდას.

მეორე მხრივ, სოციოლოგების ნაწილი აფიქსირებს „ტისას“ რეიტინგის გარკვეულ ზრდას არჩევნებამდე ბოლო რამდენიმე კვირის განმავლობაში. ისინი ტენდენციას იმით ხსნიან, რომ სწორედ ფინალურ ეტაპზე იწყებენ არჩევანის გაკეთებას ის ამომრჩევლები, რომლებსაც ადრე უჭირდათ პასუხის გაცემა საკუთარ პოლიტიკურ პრეფერენციებზე. მათი წილი  ერთი თვის წინ სოციოლოგებმა ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის დაახლოებით მესამედად შეაფასეს. უკვე მაშინ გამოითქმებოდა ვარაუდი, რომ ეს ადამიანები უფრო მოქმედი ხელისუფლების მოწინააღმდეგეები არიან.

როგორ გადაფარავს ერთმანეთს ყველა ეს ფაქტორი, წინასწარ განსაზღვრა ძალიან რთულია, ამიტომ უნგრეთის არჩევნებში გამარჯვებულის წინასწარ მილოცვა ნამდვილად არ ღირს.

მეორე: გაერკვიეთ სისტემაში

უნგრეთის პარლამენტის არჩევნები ტარდება უნიკალური საარჩევნო სისტემით, რომელსაც მსოფლიოში ანალოგი არ აქვს. როგორც დამოუკიდებელი დამკვირვებლები ამტკიცებენ, ის სპეციალურად არის „დაკალიბრებული“ ისე, რომ კანონის სრული დაცვით დამატებითი უპირატესობა მიიღოს პარტია „ფიდესმა“.

დეპუტატების დიდი ნაწილი — 199-დან 106 — ირჩევა ერთმანდატიან ოლქებში ხმების შედარებითი უმრავლესობით, ანუ ერთტურიანი არჩევნებით.

უნგრული მაჟორიტარული სისტემის სპეციფიკა მდგომარეობს ოლქების „დაჭრის“ მეთოდში. ზოგადი კანონზომიერებაა, რომ პროვინციულ, სოფლად მდებარე ოლქებში, როგორც წესი, ნაკლები ამომრჩეველი ცხოვრობს, ვიდრე დიდ ქალაქებში მდებარე ოლქებში. ფაქტობრივად, ეს ნიშნავს, რომ დეპუტატის მანდატის მოსაპოვებლად პროვინციაში კანდიდატს ნაკლები ხმის მიღება სჭირდება, ვიდრე ქალაქში. სხვა სიტყვებით, ერთი პროვინციული ამომრჩევლის ხმა ამ სისტემაში უფრო „მძიმეა“, ვიდრე დედაქალაქის მცხოვრების ხმა.

ეს თავისებურება აშკარად აძლევს ხელს პარტია „ფიდესს“, რომლის პოზიციებიც უნგრეთის სოფლებში და მცირე ქალაქებში განსაკუთრებით ძლიერად ითვლება, ხოლო ბუდაპეშტში — პირიქით, შედარებით სუსტია.

დანარჩენი 93 მანდატი ნაწილდება იმ პარტიებს შორის, რომლებმაც გადალახეს ხუთპროცენტიანი საარჩევნო ბარიერი. ამასთან, განაწილება ხდება არა უბრალოდ პროპორციულად, არამედ საკმაოდ რთული „კომპენსაციური ხმების“ სისტემის გათვალისწინებით.

ძალიან გამარტივებული აღწერით, ეს ნიშნავს, რომ იმ ხმებს, რომლებიც კონკრეტულმა პარტიამ პარტიულ სიებზე მიიღო, ემატება ყველა ის ხმა, რომელიც მის მიერ წარდგენილ კანდიდატებს მიეცათ ერთმანდატიან ოლქებში, მაგრამ ისინი დამარცხდნენ.

მსგავსი სისტემა მსოფლიოს ზოგ ქვეყანაში გამოიყენება, თუმცა უნგრეთის სპეციფიკა იმაშია, რომ „ბონუს“ ხმებს თითოეული ოლქიდან იღებენ არა მხოლოდ დამარცხებული კანდიდატების პარტიები, არამედ ის პარტიაც, რომელმაც გამარჯვებული კანდიდატი წარადგინა. მის პარტიულ სიას ემატება სხვაობა გამარჯვებულის მიერ მიღებულ ხმებსა და მისი უახლოესი კონკურენტის შედეგს შორის.

ამ კანონმდებლობის წყალობით, პარტია, რომელიც მაჟორიტარულ ოლქში იმარჯვებს, ორმაგად იგებს: მას არა მხოლოდ საკუთარ დეპუტატს შეჰყავს პარლამენტში, არამედ პარტიული სიის „ყულაბაშიც“ ამატებს მისთვის მიცემული ხმების ნაწილს.

ბუდაპეშტის კვლევითი ცენტრის Political Capital-ის გათვლებით, ამ მექანიზმის გამოყენებამ წინა საპარლამენტო არჩევნებზე „ფიდესს“ დამატებით ხუთი მანდატი მოუტანა. ეს ნიშნავს, რომ მის გარეშე ორბანის პარტია ვერ შეძლებდა მოქმედ პარლამენტში საკონსტიტუციო უმრავლესობის ფორმირებას.

ამ სისტემაში გარკვევა მართლაც საკმაოდ რთულია. თუმცა მთავარი დასკვნები, რაც მის პრაქტიკულ გამოყენებას უნდა მოჰყვეს, მარტივია.

პირველ რიგში, უნგრეთის არჩევნებში მაჟორიტარული კომპონენტი უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე პარტიული. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ პარლამენტის დეპუტატების უმრავლესობა ერთმანდატიან ოლქებში ირჩევა, არამედ იმიტომაც, რომ მაჟორიტარული ნაწილის შედეგები ძლიერ გავლენას ახდენს პროპორციულ ნაწილზეც.

მეორე მხრივ, ამ გარემოების გამო არჩევნებამდე გამოქვეყნებული პარტიული რეიტინგები შეიძლება არ ასახავდეს ძალთა რეალურ განაწილებას მომავალ პარლამენტში. მეტიც, პარტია, რომლის სიაც პროპორციულ ნაწილში ყველაზე მაღალ შედეგს აჩვენებს, სულაც არ არის გარანტირებული, რომ ახალ პარლამენტში უმრავლესობას მოიპოვებს.

მესამე მხრივ, უნგრული სისტემის თავისებურებები იწვევს იმას, რომ ხმების დათვლისა და გამარჯვებულის განსაზღვრის პროცესი შეიძლება დიდხანს და რთულად წარიმართოს. ამჯერად — შესაძლოა, ერთ კვირამდეც კი.

მესამე: ნუ ელოდებით სწრაფ შედეგებს

დავაზუსტოთ: თუ რომელიმე პარტიის უპირატესობა მეტოქეზე აშკარა და დიდია, არჩევნების ღამესვე მის ოფისში შამპანურს გახსნიან. უნგრეთში არჩევნების ინსტიტუტის მიმართ ნდობა საკმაოდ მაღალია და, მიუხედავად საზოგადოების ძლიერი პოლიტიკური პოლარიზაციისა, კენჭისყრის დღეს მასობრივი გაყალბების შესაძლებლობა სერიოზულად არ განიხილება.

მაგრამ თუ ფავორიტების შედეგები ერთმანეთთან ახლოს იქნება, საბოლოო შედეგის მოლოდინი დიდხანს მოგიწევთ.

ეს იმიტომ, რომ აქ მოქმედებს უნგრეთის არჩევნების კიდევ ერთი თავისებურება — დისტანციური ხმის მიცემა.

საქმე ისაა, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრები ამომრჩევლები, რომლებმაც უნგრული რეგისტრაციის მისამართი შეინარჩუნეს, იღებენ ორ ბიულეტენს და ხმას აძლევენ როგორც პარტიულ სიას, ასევე თავიანთი ოლქის მაჟორიტარ კანდიდატს.

იგივე ეხება იმ ამომრჩევლებსაც, რომლებიც უნგრეთში არიან დარეგისტრირებულნი, მაგრამ ხმის მიცემა საკუთარი ოლქის ფარგლებს გარეთ სურთ.

უნგრული საარჩევნო სისტემის „ფიშკა“ ისაა, რომ საზღვარგარეთ და „საკუთარი“ ოლქის გარეთ მიცემული ხმები საარჩევნო უბნების დახურვისთანავე არ ითვლება. ეს ბიულეტენები იფუთება და იგზავნება ბუდაპეშტში, საიდანაც შემდეგ რეგიონებში გადაანაწილებენ.

სხვა სიტყვებით, მაგალითად, დებრეცენის საარჩევნო კომისია ჯერ ადგილზე დათვლის იმ ხმებს, რომლებიც არჩევნების დღეს იქ მისცეს. შემდეგ კი ელოდება, რომ ბუდაპეშტიდან მიუვათ ბიულეტენები იმ უნგრელების, რომლებმაც ხმა მისცეს მიშკოლცში, სეგედში, ლონდონში, ნიუ-იორკში და კიდევ ბევრ სხვა ადგილას, ითვლის ამ ხმებს და შესაბამისად ასწორებს თავდაპირველ შედეგს.

კანონმდებლობის მიხედვით, ეს საბოლოო დათვლა უნდა დასრულდეს „ძირითადი არჩევნებიდან“ არაუგვიანეს მეექვსე დღისა. ანუ ჩვენს შემთხვევაში — არაუგვიანეს შაბათის, 18 აპრილისა.

წელს საზღვარგარეთიდან და საკუთარი საარჩევნო ოლქის ფარგლებს გარედან ხმის მისაცემად რეკორდული რაოდენობის ამომრჩეველი დარეგისტრირდა, რაც შესაძლოა მნიშვნელოვნად აისახოს არჩევნების საბოლოო შედეგებზე.

ამ ოთხშაბათს პარტია „ტისას“ ლიდერმა პეტერ მადიარმა განაცხადა, რომ დაახლოებით 30-40 მაჟორიტარულ ოლქში საარჩევნო რბოლის ლიდერ კანდიდატებს შორის სხვაობა ათასი ხმის ფარგლებშია, ამიტომ არჩევნების შემდგომ პერიოდში დაძაბულობა უკიდურესად მაღალი იქნება.

„იმ ოლქებში, სადაც არჩევნების ღამეს „ფიდესის“ კანდიდატს მცირე უპირატესობა ექნება, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ 18 აპრილისთვის სიტუაცია შეიცვლება, რადგან ამომრჩევლები, რომლებიც საელჩოებში და საკუთარი ოლქის ფარგლებს გარეთ აძლევენ ხმას, ძირითადად კრიტიკულად არიან განწყობილნი ორბანის მთავრობის მიმართ,“ — განუმარტა კიევის გამოცემა „ევროპეისკაია პრავდას“ ბუდაპეშტის ანალიტიკური ცენტრის Political Capital-ის ექსპერტმა რობერტ ლასლომ.

იმის გათვალისწინებით, თუ რა გავლენას ახდენს მაჟორიტარული ოლქების შედეგები არჩევნების პროპორციულ ნაწილზე, ტექნიკურად შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, როცა მომავალ პარლამენტში მანდატების თუნდაც მიახლოებითი განაწილების მოდელირება 18 აპრილამდე რთული იქნება.

მეოთხე: ნუ დაივიწყებთ მესამე პარტიას

ერთ-ერთი რამ, რითიც შეიძლება დაკავდეთ 18 აპრილამდე ლოდინისას, არის არჩევნების დღეს ამომრჩეველთა აქტივობის მაჩვენებლების დაკვირვება.

სხვა ფაქტორებთან ერთად, სწორედ ეს განსაზღვრავს, იქნებიან თუ არა მომავალ პარლამენტში მხოლოდ „ფიდესი“ და „ტისა“, თუ მათ მესამე პარტიაც შეუერთდება.

დიახ, უნგრეთის არჩევნების დამკვირვებლები ხშირად უგულებელყოფენ იმ ფაქტს, რომ კამპანიაში მხოლოდ ვიქტორ ორბანისა და პეტერ მადიარის პარტიები არ მონაწილეობენ. მათ გარდა, ბიულეტენებში ამომრჩეველი ნახავს მემარცხენე „დემოკრატიულ კოალიციას“, სატირულ „ორკუდიან ძაღლის პარტიას“ და ულტრამემარჯვენე „ჩვენს სამშობლოს“ (Mi Hazánk).

და თუ პირველი ორი პარტიის შედეგები სტატისტიკური ცდომილების ზღვარზე მერყეობს, ულტრამემარჯვენეებს, ზოგიერთი გამოკითხვის მიხედვით, აქვთ შანსი გადალახონ ხუთპროცენტიანი საარჩევნო ბარიერი.

სწორედ ამიტომ, როგორც ბუდაპეშტელი ექსპერტები ამბობენ, ამომრჩეველთა აქტივობის ფაქტორი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. მარტივად რომ ვთქვათ, „ჩვენი სამშობლოს“ მხარდამჭერები — პოლიტიკურად საკმაოდ იზოლირებული, მობილიზებული, მაგრამ რაოდენობრივად შეზღუდული ამომრჩეველთა ჯგუფია. ამ პარტიის მიერ ხუთპროცენტიანი ბარიერის გადალახვა დამოკიდებულია იმაზე, რამდენი სხვა პარტიის ამომრჩეველი მიიღებს მონაწილეობას კენჭისყრაში.

სხვა სიტყვებით, პოლარიზებულ საზოგადოებაში ძალიან მაღალი აქტივობა, დიდი ალბათობით, გამოიწვევს „ჩვენი სამშობლოს“ შედეგის „გაფერმკრთალებას“ და უნგრეთში ორპარტიული პარლამენტის ჩამოყალიბებას.

თეორიულად, ულტრამემარჯვენეების ფრაქცია შეიძლება გახდეს „ოქროს აქცია“ მომავალ უნგრეთის პარლამენტში, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ ვერც „ფიდესი“ და ვერც „ტისა“ ვერ შეძლებენ აბსოლუტური უმრავლესობის მიღებას.

ერთი მხრივ, „ჩვენი სამშობლო“, რომელიც უნგრეთის ევროკავშირიდან გამოსვლას ემხრობა, იდეოლოგიურად უფრო ახლოს დგას ვიქტორ ორბანის ევროსკეპტიკურ პოზიციასთან. მეორე მხრივ, არ არის გამორიცხული, რომ ასეთ ვითარებაში ულტრამემარჯვენეებმა გადაწყვიტონ „სიტუაციის არევა“ და საკუთარი პოლიტიკური თამაშის აგება, გათვლით იმაზე, რომ ახლად არჩეული პარლამენტი არაეფექტური იქნება, დაინიშნება ვადამდელი არჩევნები და ისინი უფრო დამაჯერებელ შედეგს მიიღებენ.

მეხუთე: დასასრული — მხოლოდ დასაწყისია

მიუხედავად ამისა, დღეს არჩევნების ყველაზე სავარაუდო შედეგად შეიძლება ჩაითვალოს უმრავლესობის მოპოვება ან ვიქტორ ორბანის „ფიდესის“, ან პეტერ მადიარის „ტისას“ მიერ.

და თუ მოქმედი პრემიერ-მინისტრის მმართველობის გაგრძელება, სავარაუდოდ, არ გამოიწვევს ქვეყანაში მნიშვნელოვან შოკებს — თუ არ ჩავთვლით შესაძლო პოსტსაარჩევნო პროტესტებს, რაც ცალკე თემაა — „ტისას“ ხელისუფლებაში მოსვლისა და პეტერ მადიარის პრემიერ-მინისტრად არჩევისგან ბევრი ადამიანი ელოდება დაუყოვნებლივ ფუნდამენტურ ცვლილებებს უნგრეთის ცხოვრებაში.

ეს მოლოდინები შეიძლება არ გამართლდეს, და ეს კიდევ ერთი თვისებაა იმ პოლიტიკური სისტემის დიზაინისა, რომელიც ვიქტორ ორბანმა თავისი მმართველობის წლებში შექმნა.

საქმე ისაა, რომ უნგრეთის კონსტიტუციის მიხედვით, ქვეყნის ცხოვრების მრავალი საკვანძო სფერო — ოჯახური პოლიტიკიდან ეროვნული ბანკის მუშაობამდე და საპენსიო სისტემიდან ადგილობრივ თვითმმართველობამდე — რეგულირდება სპეციალური sogenannten „კარდინალური კანონებით“, რომელთა შეცვლაც მხოლოდ პარლამენტის კონსტიტუციური უმრავლესობით, ანუ დეპუტატების ორი მესამედის მხარდაჭერით არის შესაძლებელი.

დღეს პეტერ მადიარი ამტკიცებს, რომ მის „ტისას“ ასეთი შედეგის მიღწევის შანსი აქვს: მისმა მხარდამჭერებმა უბრალოდ ბოლომდე უნდა იმუშაონ კამპანიის ბოლო დღემდე.

უფრო მეტიც, რამდენიმე დღის წინ გამოქვეყნებული სოციოლოგიური კომპანიის Median-ის გამოკითხვა „ტისას“ მიერ მანდატების ორი მესამედის მოპოვებას რეალურად მიიჩნევს (ორბანის კანცელარიის ხელმძღვანელმა გერგეი გულიაშმა მაშინვე დაადანაშაულა სოციოლოგები ფალსიფიკაციაში და განაცხადა, რომ მათი ტყუილი არჩევნების შემდეგ დღესვე გახდება აშკარა).

თუმცა უკვე ახლა ბუდაპეშტელი დამკვირვებლები მსჯელობენ, როგორ მოიქცევა პეტერ მადიარი იმ შემთხვევაში, თუ მიღებული საპარლამენტო უმრავლესობა კონსტიტუციური არ იქნება, არამედ ჩვეულებრივი: შეეცდება თუ არა მუშაობას „შეზღუდული ფუნქციონალით“, თუ აირჩევს ვადამდელი არჩევნების გზას, რათა წარმატების ტალღაზე სცადოს ახალი პოლიტიკური მწვერვალის დაპყრობა.

ირანის სამთავრობო დელეგაცია ისლამაბადში ჩავიდა — ამის შესახებ ირანის სახელმწიფო მედიამ განაცხადა მთელი დღის განმავლობაში არსებული გაურკვევლობის შემდეგ, დაიწყებოდა თუ არა მოლაპარაკებები აშშ-სთან პაკისტანის დედაქალაქში. პაკისტანში ასევე ჩავიდნენ ამერიკელი მომლაპარაკებლები, ვიცე-პრეზიდენტ ჯეი დი ვენსის ხელმძღვანელობით.

ირანულ დელეგაციას ხელმძღვანელობს პარლამენტის სპიკერი მოჰამად-ბაგერ ღალიბაფი, რომელიც ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსიდან არის. დელეგაციის შემადგენლობაში ასევე არიან საგარეო საქმეთა მინისტრი აბას არაღჩი, თავდაცვის საბჭოს მდივანი ალი-აქბარ აჰმადიანი, ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელი აბდოლნასერ ჰემათი და პარლამენტის რამდენიმე წევრი.

„ჩვენ კეთილი განზრახვები გვაქვს, მაგრამ ნდობა არ არსებობს,“ — განაცხადა ღალიბაფმა პაკისტანში ჩასვლისას. „ამერიკელებთან მოლაპარაკებების ჩვენი გამოცდილება ყოველთვის მარცხით და შეუსრულებელი დაპირებებით მთავრდებოდა.“

ირანი ბოლო მომენტამდე არ ადასტურებდა, გაგზავნიდა თუ არა დელეგაციას მოლაპარაკებებზე, რომლებიც შაბათისთვის იყო დაგეგმილი. ოფიციალური პირები, მათ შორის თავად ღალიბაფიც, აცხადებდნენ, რომ მოლაპარაკებები არ დაიწყებოდა, სანამ ორი პირობა არ შესრულდებოდა — ცეცხლის შეწყვეტა ლიბანში და ირანის აქტივების განბლოკვა.

თავის მხრივ, ირანი აგრძელებს ორმუზის სრუტის ბლოკირებას, რაც ასევე აძლიერებს ეჭვებს 8 აპრილის ღამით გამოცხადებული ცეცხლის შეწყვეტის მდგრადობაზე.

ამერიკულ დელეგაციას ხელმძღვანელობს ვიცე-პრეზიდენტი ჯეი დი ვენსი, რომელიც შაბათ დილით ჩავიდა პაკისტანში. მოლაპარაკეთა ჯგუფში ასევე შედიან აშშ-ის პრეზიდენტის სპეციალური წარმომადგენელი სტივ უიტკოფი და დონალდ ტრამპის სიძე — ჯარედ კუშნერი.

„ჩვენ მოუთმენლად ველით მოლაპარაკებებს,“ — განაცხადა ჯეი დი ვენსმა პარასკევს, ისლამაბადში გამგზავრებამდე. მან დაამატა, რომ აშშ მზად არის „გაუწოდოს ხელი“, თუ ირანი „კეთილსინდისიერად იმოქმედებს“. თუმცა, თუ ისინი „შეეცდებიან ჩვენს მოტყუებას, აშშ ამას არ შეეგუება“, დაასკვნა ვიცე-პრეზიდენტმა.

ვენსის თქმით, აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპი ამერიკულ მოლაპარაკეთა დელეგაციას „საკმაოდ მკაფიო მითითებები“ მისცა. თავად ტრამპმა მანამდე თავის სოციალურ ქსელ Truth Social-ში დაწერა, რომ მოლაპარაკებების ჩატარება არის „ერთადერთი მიზეზი, რის გამოც ისინი [ირანის ხელისუფლება] ცოცხლები რჩებიან“.

როგორც Reuters აღნიშნავს, ეს მოლაპარაკებები აშშ-სა და ირანს შორის ყველაზე მაღალ დონეზე გაიმართება ისლამური რევოლუციის შემდეგ და იქნება პირველი ოფიციალური მოლაპარაკება ორივე მხარის წარმომადგენლების პირადი მონაწილეობით 2015 წლის შემდეგ, როდესაც მიღწეულ იქნა შეთანხმება ირანის ბირთვულ პროგრამაზე.

ისლამაბადი აქტიურად ემზადებოდა მოლაპარაკებებისთვის: წინა დღეს ქუჩებში გაიყვანეს ათასობით ნახევრადსამხედრო ფორმირების მებრძოლი და არმიის დანაყოფები. პარლამენტის წინ მდებარე მთავარ გზაჯვარედინთან, პრეზიდენტის სასახლის მახლობლად, პოლიცია ჟურნალისტებსა და გადამღებ ჯგუფებს აშორებდა ტერიტორიას, იუწყებოდნენ BBC-ის კორესპონდენტები.

პარასკევს საღამოს პაკისტანის პრემიერ-მინისტრმა შაჰბაზ შარიფმა ერს ტელემიმართვით მიმართა და განაცხადა, რომ მომავალი მოლაპარაკებები აჩვენებს, „იქნება თუ არა“ კონფლიქტის მშვიდობიანი გადაწყვეტა.

ორმუზის სრუტის საკითხი

ტრამპმა ირანის წინააღმდეგ ომში, რომელიც აშშ-მ და ისრაელმა 28 თებერვალს დაიწყეს, ორკვირიანი ზავი გამოაცხადა 8 აპრილის ღამით, როდესაც მისი მორიგი ულტიმატუმის ვადა ამოიწურა.

ტრამპი თეირანს ემუქრებოდა, რომ დაბომბავდა ირანის სამოქალაქო ინფრასტრუქტურას, მათ შორის ხიდებსა და ელექტროსადგურებს, თუ არ მოხდებოდა მოძრაობის აღდგენა ორმუზის სრუტე-ში, რომლის გავლით მშვიდობიან პერიოდში გადიოდა მსოფლიო ნავთობისა და თხევადი ბუნებრივი გაზის დაახლოებით 20%.

ულტიმატუმის ვადის ამოწურვამდე საათნახევრით ადრე ტრამპმა განაცხადა, რომ მიიღო ირანისგან „10-პუნქტიანი შეთავაზება“, რომელსაც „მოლაპარაკებების სამუშაო საფუძვლად“ მიიჩნევს.

ირანის სახელმწიფო ტელევიზიის ინფორმაციით, ამ 10 პუნქტში შედიოდა რეგიონში საბრძოლო მოქმედებების სრული შეწყვეტა, ორმუზის სრუტეში უსაფრთხო ნავიგაციის პროტოკოლების შექმნა (თეირანის კონტროლის შენარჩუნებით), ირანისთვის სანქციების მოხსნა და ქვეყნის ომისშემდგომი აღდგენის ღონისძიებები.

ტრამპის ვერსიით, ირანი დათანხმდა ორმუზის სრუტის სრულად განბლოკვას, რომლის დახურვამ ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გლობალური შეფერხება გამოიწვია ნავთობისა და გაზის მიწოდებაში და ბენზინის ფასების ზრდა გამოიწვია.

პარასკევის ღამით (ვაშინგტონის დროით ხუთშაბათის საღამოს) ტრამპმა Truth Social-ში პოსტების სერიაში ირანი ზავის პირობების დარღვევაში დაადანაშაულა.

„ირანი ძალიან ცუდად, და ზოგი იტყოდა — არაკეთილსინდისიერად ასრულებს ნავთობის თავისუფალი გატარების უზრუნველყოფის ამოცანას ორმუზის სრუტეში,“ — დაწერა აშშ-ის პრეზიდენტმა. — „ეს არ შეესაბამება ჩვენს შორის მიღწეულ შეთანხმებას!“

ტრამპმა ასევე განაცხადა, რომ მისი ინფორმაციით, ირანი ტანკერებს სრუტეში თანხის გადახდის სანაცვლოდ ატარებს და დაამატა, რომ „ჯობს ეს არ გააკეთონ, და თუ აკეთებენ — დაუყოვნებლივ შეწყვიტონ!“ სხვა პოსტში მან აღნიშნა: „ძალიან მალე ნახავთ, როგორ დაიწყება ნავთობის მიწოდება — ირანის დახმარებით თუ მის გარეშე“, თუმცა არ დაუკონკრეტებია, როგორ მოხდება ეს.

ზავის გამოცხადების შემდეგ ორმუზის სრუტეში გემების გადაადგილება მინიმალურ დონეზე მიმდინარეობს. MarineTraffic-ის მონაცემებით, ამ პერიოდში სრუტე მხოლოდ 18 გემმა გაიარა: ოთხმა ოთხშაბათს, ათმა ხუთშაბათს და კიდევ ოთხმა პარასკევს. ეს ძალიან დაბალი მაჩვენებელია ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო არტერიისთვის, რომლის გავლით ადრე დღეში დაახლოებით 140 ტანკერი — მსოფლიო ნავთობის დაახლოებით 20% — გადაადგილდებოდა.

ქუვეითის არმიამ პარასკევს ასევე დაადანაშაულა ირანი ეროვნული გვარდიის რამდენიმე ობიექტზე დარტყმების განხორციელებაში, რის შედეგადაც რამდენიმე ადამიანი დაშავდა.

უკრაინის პრეზიდენტის ვოლოდიმირ ზელენსკის წინადადებას აღდგომის დღესასწაულზე ცეცხლის შეწყვეტასთანდაკავშირებით აქვს შანსი, რომ განხორციელდეს – ამის შესახებ უკრაინის საგარეო საქმეთა მინისტრი, ანდრეი სიბიგა სოციალურ ქსელში წერს .მისი თქმით, უკრაინა მზადაა საპასუხო ნაბიჯების გადასადგმელად.

„ვნახოთ, სად და როდის დაიწყებს სიჩუმე მოქმედებას და ჩვენ მზად ვართ, ჩვენი მხრიდან საპასუხო ნაბიჯი გადავდგათ. ჩვენი პოზიციაა, რომ დარტყმების განახლება საერთოდ არ არის საჭირო. ხანგრძლივი ცეცხლის შეწყვეტა გზას გაუხსნის ნამდვილ დიპლომატიას, რათა დასრულდეს ეს ომი, რომელსაც რუსეთი ვერასდროს მოიგებს და საბოლოოდ უნდა შეწყვიტოს.

„გვჯერა, რომ ცეცხლის შეწყვეტა სწორი სტრატეგიაა დიპლომატიური ძალისხმევის წინსვლისთვის – იქნება ეს ახლო აღმოსავლეთზე თუ უკრაინის წინააღმდეგ რუსეთის აგრესია“, – აცხადებს სიბიგა.

ზავის მიუხედავად, ირანმა ჰორმუზის სრუტე დაკეტა. ინფორმაციას ამის შესახებ, ირანის სახელმწიფო მედია Fars News agency იუწყება.

მედიის ინფორმაციით, სრუტის დაკეტვა ისრაელის არმიის მიერ ლიბანში ირანის მიერ მხარდაჭერილი ჰეზბოლას წინააღმდეგ განხორციელებულ მასიურ შეტევებს მოჰყვა.

გემების მონიტორინგის სერვისის ინფორმაციით, ზავის გამოცხადების შემდეგ სრუტის გავლა მხოლოდ ორმა ტანკერმა მოახერხა.

აშშ-ის მიერ ირანზე დაგეგმილი სამხედრო თავდასხმა ორკვირიანი ზავის საფუძველზე შეჩერებულია.

შესაძლოა, პრეზიდენტ ტრამპის მუქარებმა მოკლევადიან პერსპექტივაში იმუშავა: ირანმა და აშშ-მ შეძლეს დროებით ცეცხლის შეწყვეტაზე შეთანხმება, რაც ორივე მხარემ საკუთარ გამარჯვებად გამოაცხადა. თუმცა ირანთან ფუნდამენტური უთანხმოებები ისეთივე მწვავე რჩება, როგორც თებერვალში იყო.

ანალიტიკოსები თანხმდებიან, რომ ამ შეთანხმებამ ტრამპს საშუალება მისცა გამოსულიყო სიტუაციიდან, რომელიც მას სახიფათო არჩევანის წინაშე აყენებდა — ან კონფლიქტის ესკალაცია მისი დაპირების შესაბამისად („მთელი ცივილიზაციის განადგურება“), ან უკან დახევა და ავტორიტეტის დაკარგვა. თუმცა გაურკვეველია, რამდენ ხანს გასტანს ზავი და რაზე შეძლებენ მხარეები შეთანხმებას ორი კვირის განმავლობაში –  მით უმეტეს, რომ ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხებზე პროგრესის მიღწევა ათწლეულების განმავლობაშიც ვერ ხერხდებოდა.

ამ მხრივ განსაკუთრებული ოპტიმიზმი საერთაშორისო ანალიტიკოსებში არ შეინიშნება.

ეჭვგარეშეა, ცეცხლის შეწყვეტა არის ბოლო მომენტში მიღწეული ტაქტიკური გამარჯვება, რომელმაც, სულ მცირე, დროებით მაინც უნდა უზრუნველყოს ნავთობის, სასუქებისა და ჰელიუმის მიწოდების განახლება ორმუზის სრუტის გავლით და დაამშვიდოს ბაზრები, რომლებიც შიშობდნენ, რომ გლობალური ენერგეტიკული შოკი მსოფლიო რეცესიას გამოიწვევდა, — აღნიშნავს New York Times. თუმცა მან ვერ გადაჭრა ვერცერთი ფუნდამენტური პრობლემა, რომელმაც ომი გამოიწვია.

ირანის რეჟიმი კვლავ არსებობს და არ არსებობს საფუძველი იმედისთვის, რომ ის მალე დაემხობა ან უფრო ლიბერალური გახდება.

არსად გამქრალა ირანის გამდიდრებული ურანის მარაგებიც, რომლებიც თეორიულად ომის დაწყების ერთ-ერთი მიზეზი გახდა.

თუ ადრე ვინმეს ეჭვი ეპარებოდა ირანის შესაძლებლობაში, გაეკონტროლებინა ან გადაეკეტა ორმუზის სრუტე, ახლა ეს ეჭვები გაქრა.

ეს პრობლემები ადრეც არსებობდა, თუმცა ახლა მათ ახლებიც დაემატა.

სპარსეთის ყურის რეგიონში აშშ-ის მოკავშირეებმა გააცნობიერეს, რომ დუბაის ცათამბჯენები და ქუვეითის წყლის გამამტკნარებელი (დეზალინაციის) დანადგარები შესაძლოა ირანის რაკეტებისა და დრონების სამიზნე გახდეს.

ტრამპის პოლიტიკური ბაზა გახლეჩილია — ყოფილი მხარდამჭერები მას ადანაშაულებენ იმაში, რომ დაარღვია დაპირება და აშშ კვლავ ჩაითრია ახლო აღმოსავლეთის უშედეგო ომებში, რაც  ბენზინის ფასების ზრდასთან ერთად, განსაკუთრებით არასასურველია შემოდგომაზე დაგეგმილი შუალედური არჩევნების წინ.

მიყვეთ ყველაფერს თანმიმდევრობით:

სამშვიდობო გეგმა

ერთი თვის წინ ტრამპი თეირანისგან „უპირობო კაპიტულაციას“ მოითხოვდა და აცხადებდა, რომ თავად გადაწყვეტდა, როდის იქნებოდა ირანი სრულად დამარცხებული. სამშაბათ საღამოს მისი ტონი შეიცვალა. ის  დათანხმდა მომდევნო ორი კვირის განმავლობაში მოლაპარაკებების გამართვას ირანის მიერ წარმოდგენილი 10-პუნქტიანი გეგმის საფუძველზე, რომელიც პაკისტანის მხარეს გადაეცა. ტრამპმა მას უწოდა „მუშა საფუძველი მოლაპარაკებებისთვის“ .

„ნახეთ ირანის გეგმა? — ამბობს რიჩარდ ფონტეინი, ვაშინგტონის ანალიტიკური ცენტრის ‘ახალი ამერიკული უსაფრთხოების ცენტრის’ აღმასრულებელი დირექტორი. — ის ჰგავს თეირანის სურვილების სიას, რომელიც ჯერ კიდევ ომამდე იყო შედგენილი: მასში მოთხოვნილია ირანის უფლების გლობალური აღიარება ურანის გამდიდრებაზე, ამერიკული ჯარების სრულად გაყვანა რეგიონიდან და ეკონომიკური სანქციების მოხსნა. ასევე, შეიცავს მოთხოვნას, ირანს გადაუხადონ კომპენსაცია ომის შედეგად მიყენებული ზიანისთვის.“

რა თქმა უნდა, ეს მხოლოდ საწყისი წერტილია მოლაპარაკებებისთვის. თუმცა ირანული და ამერიკული ხედვები ომისშემდგომი რეგიონული მოწყობის შესახებ იმდენად განსხვავდება, რომ სწრაფ შედეგებს არ უნდა ველოდოთ.

ობამას ადმინისტრაციას ბირთვული შეთანხმების მისაღწევად ორი წელი დასჭირდა — და ეს მშვიდობის პირობებში ხდებოდა. იმის მოლოდინი, რომ ორ კვირაში დიპლომატები შეძლებენ ასეთი განსხვავებული პოზიციების შეთანხმებას და  სრულფასოვან სამშვიდობო შეთანხმებად ქცევას, მით უმეტეს, დაბომბვების განახლების მუქარის ფონზე – გეოპოლიტიკაში გადაჭარბებული ოპტიმიზმია.

როგორ რეაგირებს ისრაელი

აღსანიშნავია, რომ ისრაელმა, მიუხედავად იმისა, რომ მხარი დაუჭირა ტრამპის გადაწყვეტილებას სამხედრო მოქმედებების შეჩერების შესახებ (პირობით, რომ ირანი გახსნის სრუტეს), აღნიშნა, რომ ეს გადაწყვეტილება ლიბანს არ ეხება. ბოლო კვირებში ისრაელის თავდაცვის ძალებმა სამხრეთ ლიბანში სახმელეთო ძალები შეიყვანეს და განაცხადეს, რომ ლიტანეს მდინარის სამხრეთით ტერიტორიაზე კონტროლს შეინარჩუნებენ მანამ, სანამ „ჰეზბოლას“ მხრიდან საფრთხე არ აღმოიფხვრება.

ამავე დროს, როგორც ირანის, ისე მოლაპარაკებებში შუამავლად ჩართული პაკისტანის განცხადებებში ნათქვამია, რომ ცეცხლის შეწყვეტა ლიბანზეც ვრცელდება. ირანის მიერ მხარდაჭერილ „ჰეზბოლას“ ამ დრომდე ოფიციალური რეაქცია არ გაუკეთებია, თუმცა ოთხშაბათ დილით ისრაელის ჩრდილოეთზე თავდასხმები, როგორც ჩანს, შეწყდა.

თუმცა ვერავინ იძლევა გარანტიას, რომ ისრაელი ზავის პირობებს ისე დაიცავს, როგორც ამას ვაშინგტონი (და რაც მნიშვნელოვანია, თეირანი) ხედავს. ირანის რეჟიმის დასუსტება ისრაელის სტრატეგიული მიზანია, მაგრამ ეს არ ხსნის „ჰეზბოლას“ და სხვა დაჯგუფებების პრობლემას, რომლებიც ქვეყნის საზღვრებთან მოქმედებენ. შეაჩერებს თუ არა ბენიამინ ნეთანიაჰუ ოპერაციებს ლიბანში — ეს ცალკე საკითხია.

„ნებისმიერი შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს მთავარ ფაქტს: ირანს კვლავ აქვს გამდიდრებული ურანი. ეს რეალობა არ შეცვლილა,“ — აღნიშნავს ახლო აღმოსავლეთის ანალიტიკოსი დენის სიტრინოვიჩი.

აშშ-ის პრეზიდენტები უკვე 20 წელია აწარმოებენ მოლაპარაკებებს ირანთან, აწესებენ სანქციებს და ცდილობენ მისი ეკონომიკის დასუსტებას. ახლა ტრამპის წინაშე დგას ამოცანა დაამტკიცოს, რომ მისი ომი ირანთან უკეთეს შედეგს გამოიღებს.

თუ მას არ გამოუვა ქვეყნიდან გაიტანოს 400 კგ 60%-ით გამდიდრებული ურანი, ასევე გაცილებით დიდი მოცულობის დაბალგამდიდრებული ბირთვული საწვავი, მაშინ ამ ომში — რომელიც დღეში დაახლოებით 1 მილიარდი დოლარი ჯდება — ის მიაღწევს ნაკლებს, ვიდრე ობამამ 11 წლის წინ, სამხედრო მოქმედებების გარეშე შეძლო (2015 წლის შეთანხმების ფარგლებში ირანმა დაკარგა თავისი ბირთვული მარაგების 97%).

იგივე ეხება თეირანის სარაკეტო არსენალს, რომლის დათმობას რეჟიმი არ აპირებს. აშშ-ის შესაძლებლობა სრულად გაანადგუროს ან მნიშვნელოვნად შეამციროს ირანის რაკეტების რაოდენობა ადრეც ეჭვქვეშ იდგა სამხედრო ექსპერტებში, ხოლო ბოლო თვის მოვლენებმა აჩვენა, რომ ირანს კვლავ შეუძლია სერიოზული ზიანის მიყენება — თუ არა თავად აშშ-სთვის, მაშინ მისი მოკავშირეებისთვის რეგიონში.

ორმუზის სრუტე

ორმუზის სრუტის ბლოკადის მოხსნა მნიშვნელოვანი მოვლენა იქნება მსოფლიო ეკონომიკისთვის, ხოლო ამერიკა-ისრაელის დაბომბვების შეწყვეტა – ირანისთვის. ომი არ დასრულებულა – მხოლოდ ზავი დადგა, რომლის განმავლობაში მხარეებს მოუწევთ მშვიდობის პირობებზე შეთანხმება, — აღნიშნავს BBC-ის სამხედრო მიმომხილველი პაველ აკსენოვი.

ამასთან, თავად სრუტის ბლოკადის მოხსნა გამარჯვებად ვერ ჩაითვლება. ეს ბლოკადა ირანის თავდაცვითი სტრატეგიის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი იყო და ომის შედეგად წარმოიშვა. შესაბამისად, ეს უფრო იმ პრობლემის მოხსნაა, რომელიც თავად ომმა შექმნა.

თუმცა, მაშინაც კი, თუ ირანი სრულად გახსნის ორმუზის სრუტეს და არ დააწესებს გადასახადებს ან სხვა საფასურს გემების გავლაზე, მან უკვე აჩვენა, რომ შეუძლია გააკონტროლოს ეს უმნიშვნელოვანესი გეოპოლიტიკური „ბოთლის ყელი“.

მას შემდეგაც კი, რაც ტრამპმა ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ განაცხადა, ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აბას არაღჩიმ თქვა, რომ ირანი შეწყვეტს „დაცვით ოპერაციებს“ და უზრუნველყოფს უსაფრთხო გადაადგილებას ორმუზის სრუტეში — „ირანის შეიარაღებულ ძალებთან კოორდინაციით“.

„ირანი ინარჩუნებს სრუტეზე კონტროლს, რაც ომამდე არ ჰქონდა,“ — აღნიშნავს რიჩარდ ფონტეინი. — „მიჭირს დავიჯერო, რომ შეერთებული შტატები და მსოფლიო მიიღებენ სიტუაციას, სადაც ირანი უსასრულოდ გააკონტროლებს ამ მნიშვნელოვან ენერგეტიკულ გასასვლელს. ეს ბევრად უარესი შედეგი იქნებოდა ომამდელ მდგომარეობასთან შედარებით.“

დენის სიტრინოვიჩის შეფასებით, ორმუზის სრუტის გახსნა მოლაპარაკებების მთავარი მიზანი იყო. ნავთობის ფასებმა უკვე რეაგირება მოახდინა კლებით, თუმცა აშშ-ში ბენზინის ფასებზე ეს ჯერ არ ასახულა, რაც ტრამპისთვის კიდევ ერთ პრობლემად რჩება.

ტრამპის პოლიტიკური მდგომარეობა ქვეყნის შიგნით

მიუხედავად იმისა, რომ ტრამპის პარტიაში ბევრმა მხარი დაუჭირა პრეზიდენტს, ეს მხარდაჭერა შორს იყო იმ თითქმის ერთსულოვანი მხარდაჭერისგან, რომლითაც ის ხშირად სარგებლობს, — წერს BBC-ის ჩრდილოეთ ამერიკის კორესპონდენტი ენტონი ზურკერი.

ერთი მხრივ, პრეზიდენტის ახლო მხარდამჭერებიც კი უსიამოვნოდ გააკვირვა „ცივილიზაციის განადგურების“ და მსგავსი მუქარების სერიამ, რომელსაც ტრამპი ბოლო დროს თითქმის ყოველდღიურად ავრცელებდა საკუთარ პლატფორმა Truth Social-ზე.

ვისკონსინის სენატორმა რონ ჯონსონმა, რომელიც ჩვეულებრივ ტრამპისადმი ლოიალურია, განაცხადა, რომ „დიდი შეცდომა“ იქნებოდა, თუ ტრამპი ბოლომდე მიიყვანდა დაბომბვების კამპანიას. ტეხასის კონგრესმენმა ნათანიელ მორანმა სოციალურ ქსელში დაწერა, რომ არ უჭერს მხარს „მთელი ცივილიზაციის განადგურებას“. „ჩვენ ასეთები არ ვართ,“ — დაწერა მან, — „და ეს არ შეესაბამება იმ პრინციპებს, რომლითაც ამერიკა დიდი ხანია ხელმძღვანელობს.“

პრეზიდენტის მიმართ იმედგაცრუება, რომელიც ომის დაწყებისთანავე გაძლიერდა, შესაძლოა კიდევ უფრო გაიზარდოს, თუ ზავი დროებითი აღმოჩნდება და მხარეები შეთანხმებას ვერ მიაღწევენ. ასეთი სცენარის ალბათობა საკმაოდ მაღალია.

ამ დროისთვის ნავთობის ფასი რამდენიმე დღის შემდეგ პირველად ჩამოვიდა 100 დოლარზე ქვემოთ, ხოლო ამერიკული აქციების ფიუჩერსები მკვეთრად გაიზარდა. თუმცა ფინანსური ბაზრების ოპტიმიზმი, როგორც წესი, მოკლევადიანი და არამდგრადია.

რამდენად იმედგაცრუებულნი არიან ამერიკელები ტრამპით და მისი პოლიტიკით, ეს უკვე ნახევარ წელიწადში გახდება ნათელი – ნოემბრის შუალედურ არჩევნებზე.

მიუხედავად თეთრი სახლის გამარჯვების განცხადებებისა, ტრამპის დაბრუნებასთან დაკავშირებული დაპირებული „ოქროს ხანა“ ამერიკელთა უმრავლესობისთვის არ დამდგარა, ხოლო ომის პერიოდში გაზრდილი ბენზინის ფასები შეიძლება პრეზიდენტისთვის ისეთივე მტკივნეული აღმოჩნდეს, როგორც ადრე ტარიფების ომის შედეგები, რომლებმაც ამომრჩეველთა ჯიბეზე იმოქმედა.

ტრამპისადმი დამოკიდებულება მსოფლიოში

თუნდაც ამჟამინდელმა ზავმასაბოლოოდ მყარ მშვიდობამდე მიიყვანოს, ირანთან ომმა (და ტრამპის ბოლო განცხადებებმა) შესაძლოა ძირეულად შეცვალოს ის, თუ როგორ აღიქვამს დანარჩენი მსოფლიო შეერთებულ შტატებს, — აღნიშნავს ზურკერი.

„უცნობია, მოახდინა თუ არა ასეთი შოკისმომგვრელი მუქარამ ამერიკის პრეზიდენტის მხრიდან ზეწოლა ირანზე და აიძულა ის დათანხმებოდა იმ ზავს, რომელსაც ადრე უარყოფდა,“ — წერს ის. — „ერთი კი ცხადია: ტრამპის გამაოგნებელი და პროვოკაციული განცხადება — სულ ორი დღის შემდეგ მსგავსი მოთხოვნისა, რომელიც არაცენზურული ფორმულირებებითაც იყო გამყარებული Truth Social-ზე — არაფერს ჰგავს იმასთან შედარებით, რაც ოდესმე უთქვამს ან თუნდაც მიუნიშნებია  ამერიკის რომელიმე პრეზიდენტს.“

ტრამპის ტაქტიკა, რომელიც რიტორიკის უკიდურესად გამწვავებას ეფუძნება, აშკარად დაეხმარა მას გამოსავლის პოვნაში, — აღნიშნავს New York Times. ამან შესაძლოა კიდევ უფრო განამტკიცოს მისი რწმენა, რომ ნიუ-იორკის უძრავი ქონების სამყაროში ნასწავლი მიდგომა – ძველი შეთანხმებების იგნორირება და მაქსიმალისტური მოთხოვნების დაყენება – გეოპოლიტიკაშიც მუშაობს.

ქვეყანა, რომელიც ტრადიციულად საკუთარ თავს მსოფლიო სტაბილურობის უზრუნველმყოფ ძალად წარმოაჩენდა, ახლა თავად არღვევს საერთაშორისო წესრიგის საფუძვლებს–წერს გამოცემა.

ირანში, ისევე როგორც დანარჩენ მსოფლიოში, აუცილებლად გაჩნდება კითხვა – რამდენად შეიძლება საერთოდ ენდო პრეზიდენტის სიტყვას. სულ ერთინახევარი თვის წინ ტრამპი ირანელ ხალხს მოუწოდებდა აჯანყებულიყვნენ და დაემხოთ საკუთარი მთავრობა, ამბობდა, რომ „დახმარება უკვე გზაში იყო“. ახლა კი ამავე მთავრობასთან აწარმოებს მოლაპარაკებებს. სამშაბათს მან ასევე განაცხადა, რომ ახალი უზენაესი ლიდერი ეკუთვნის „სხვა — უფრო გონიერი და ნაკლებად რადიკალიზებული“ ლიდერების თაობას.

ამასთან, თუ მოლაპარაკებები ჩავარდება, შესაძლოა ახალი ომი დაიწყოს, — აღნიშნავს ჟურნალ Economist-ის ახლო აღმოსავლეთის კორესპონდენტი გრეგ კარლსტრომი. თუმცა ომი ამერიკაში უკიდურესად არაპოპულარულია, და ტრამპი ძალიან ცდილობს მის დასრულებას მაისში სი ძინპინთან შეხვედრამდე, რის გამოც მზად არის, სულ მცირე ამ ეტაპზე, თავიდან აიცილოს ესკალაცია და მოქნილობა გამოიჩინოს.

მოკლევადიან პერსპექტივაში, განსაკუთრებით თუ ნავთობის ფასები მართლაც დაბრუნდება ომამდელ დონეზე, ტრამპს შეუძლია არსებული ვითარება საკუთარ გამარჯვებად წარმოაჩინოს, თუმცა არსებობს ეჭვი, დაიჯერებს თუ არა ამას  სი ძინპინი .  თუმცა პეკინში აუცილებლად მიაქცევენ ყურადღებას იმას, რამდენად სწრაფად და მკვეთრად ცვლის პრეზიდენტი პოზიციას გარემოებების მიხედვით.

და თუ ირანმა მართლაც მიიღო გარანტიები იმ „ათი პრინციპის“ საფუძველზე, რომელზეც ტრამპმა ისაუბრა – ეს მეორეხარისხოვანი შედეგი კი არა, არამედ სტრატეგიული გამარჯვებაა თეირანისთვის, – მიიჩნევს სიტრინოვიჩი. ტრამპის განცხადება, რომ აშშ-მ „მიაღწია და გადააჭარბა“ ყველა სამხედრო მიზანს, შესაძლოა მხოლოდ მის ყველაზე ერთგულ მხარდამჭერებს დააჯეროს, რომელთა რაოდენობაც, როგორც ჩანს, მცირდება.

დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ უარი თქვა რეპერ კანიე უესტისთვის ქვეყანაში შესვლის ნებართვის გაცემაზე, მისი ლონდონში, ზაფხულის მუსიკალურ ფესტივალ Wireless-ზე ჰედლაინერის სტატუსით დაგეგმილი გამოსვლის გარშემო ატეხილი სკანდალის გამო. მოგვიანებით ცნობილი გახდა, რომ ფესტივალი გაუქმდა.

შინაგან საქმეთა სამინისტრომ BBC-ს აცნობა, რომ ორშაბათს რეპერმა ბრიტანეთში შესვლის განაცხადი შეიტანა ელექტრონული ავტორიზაციის სისტემის (Electronic Travel Authorisation, ETA) მეშვეობით.

განცხადებაში ნათქვამია, რომ უარის გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა იმ საფუძვლით, რომ არტისტის ყოფნა საზოგადოებრივ კეთილდღეობას არ წაადგებოდა.

ბოლო წლებში უესტი მკაცრად გააკრიტიკეს ანტისემიტური, რასისტული და პრო-ნაცისტური განცხადებების გამო.

„ებრაული საზოგადოება ელოდება გულწრფელ სინანულსა და ცვლილებებს, სანამ დაიჯერებს, რომ Wireless-ის მთავარი სცენა ამ გულწრფელობის შესამოწმებლად შესაფერისი ადგილია,“ — განაცხადა საბჭოს ხელმძღვანელმა ფილ როზენბერგმა.

ფესტივალი Wireless უნდა გამართულიყო ლონდონის ფინსბერი პარკში 10-12 ივლისს, მისი ორგანიზატორია კომპანია Festival Republic. მას შემდეგ, რაც უესტისთვის შესვლაზე უარი გახდა ცნობილი, კომპანიამ განაცხადა, რომ წელს ფესტივალი არ ჩატარდება. ბილეთების მფლობელებს თანხა დაუბრუნდებათ.

„როგორც ყოველთვის, სანამ მოვიწვევდით, კონსულტაციები გაიმართა მრავალ მხარესთან და იმ დროს არანაირი შეშფოთება არ გამოთქმულა,“ — ნათქვამია ორგანიზატორების განცხადებაში.

„ანტისემიტიზმი ნებისმიერი ფორმით მიუღებელია, და ჩვენ ვაცნობიერებთ, რა რეალური და პირადი გავლენა მოახდინა ამ პრობლემამ. როგორც დღეს  მან თქვა, სიტყვები საკმარისი არ არის, თუმცა ის მაინც იმედოვნებს, რომ მიეცემა შესაძლებლობა დაიწყოს დიალოგი ბრიტანეთის ებრაულ საზოგადოებასთან.“

ორგანიზაცია „კამპანია ანტისემიტიზმის წინააღმდეგ“-ის წარმომადგენელმა განაცხადა:
„მთავრობამ აშკარად სწორი გადაწყვეტილება მიიღო. მან დაამტკიცა, რომ ანტისემიტიზმს ბრიტანეთში ადგილი არ აქვს — არა მხოლოდ სიტყვებით, არამედ მოქმედებითაც.“

„ადამიანი, რომელიც ამაყობდა იმით, რომ ათობით მილიონი დოლარი გამოიმუშავა სვასტიკიანი მაისურების გაყიდვით და სულ რამდენიმე თვის წინ გამოუშვა სიმღერა სახელწოდებით ‘Heil Hitler’, აშკარად არ ემსახურება საზოგადოებრივ კეთილდღეობას დიდ ბრიტანეთში,“ — დასძინა მან.

მანამდე, სამშაბათს, უესტმა განაცხადა, რომ მადლიერი იქნებოდა, თუ შესაძლებლობა მიეცემოდა შეხვედროდა ბრიტანეთის ებრაული საზოგადოების წარმომადგენლებს სკანდალის შემდეგ.

თავის განცხადებაში რეპერმა, რომელიც ახლა თავს Ye-ს უწოდებს, თქვა, რომ „ადევნებდა თვალს Wireless-ის გარშემო მიმდინარე დისკუსიას“ და შესთავაზა საზოგადოებას პირადად შეხვედრა „მოსასმენად“.

„ვიცი, რომ სიტყვები საკმარისი არ არის,“ — დაამატა მან. — „ცვლილებები ჩემი მოქმედებებით უნდა დავამტკიცო. თუ თქვენ მზად ხართ, მეც მზად ვარ.“

ბრიტანეთის ებრაელი დეპუტატების საბჭომ საპასუხოდ განაცხადა, რომ მზად არის შეხვდეს რეპერს იმ პირობით, თუ ის უარს იტყვის Wireless-ზე გამოსვლაზე.