Category: ახალი ამბები

აშშ-სა და ირანს შორის გამართული მოლაპარაკებები ურანის გამდიდრების საკითხზე კვლავ უშედეგოდ დასრულდა, თუმცა მხარეები გარკვეულ ეტაპზე შეთანხმებასთან ახლოს იმყოფებოდნენ. ამის შესახებ გამოცემა Axios ინფორმირებულ წყაროებზე დაყრდნობით წერს.

მოლაპარაკებების ერთ-ერთი მთავარი თემა იყო აშშ-ის მოთხოვნა, რომ ირანს ურანის გამდიდრებაზე ხანგრძლივი შეზღუდვა დაეწესებინა. ვაშინგტონმა თეირანს მინიმუმ 20-წლიანი მორატორიუმი შესთავაზა, რომელიც ყველა ტიპის გამდიდრების საქმიანობას მოიცავდა. ირანულმა მხარემ აღნიშნული წინადადება მიუღებლად მიიჩნია და სანაცვლოდ მნიშვნელოვნად მოკლე, sogenannte „ერთნიშნა წლების“ პერიოდი დაასახელა.

წყაროების ცნობით, აშშ-მა დამატებით მოითხოვა, რომ ირანმა ქვეყნიდან გაიტანოს მაღალგამდიდრებული ურანის მარაგი. ირანის წარმომადგენლებმა ამ საკითხზე ნაწილობრივი დათმობის მზადყოფნა გამოხატეს და განაცხადეს, რომ შეიძლება დათანხმდნენ所谓 „მონიტორინგის ქვეშ შერევის პროცესს“, რაც ფაქტობრივად მასალის განეიტრალებას გულისხმობს, თუმცა ქვეყნის შიგნით.

მიუხედავად მნიშვნელოვანი უთანხმოებებისა, მოლაპარაკებების მიმდინარეობისას გარკვეული პროგრესი შეინიშნებოდა. წყაროების თქმით, ირანული დელეგაცია კვირა დილით მიიჩნევდა, რომ საწყისი შეთანხმების მიღწევა რეალისტური იყო.

თუმცა ვითარება მკვეთრად შეიცვალა აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტის, ჯეი დი ვენსის საჯარო განცხადების შემდეგ. პრესკონფერენციაზე მან შეთანხმების პერსპექტივაზე არ ისაუბრა, პირიქით, ირანი დაადანაშაულა და განაცხადა, რომ ამერიკული დელეგაცია ისლამაბადს ტოვებდა.

აღნიშნულმა განცხადებამ ირანული მხარის უკმაყოფილება გამოიწვია. ინფორმირებული წყაროების შეფასებით, თეირანში ეს ნაბიჯი მოულოდნელად და ნეგატიურად აღიქვეს, რამაც მოლაპარაკებების პროცესს დამატებითი დაძაბულობა შემატა.

ამ ეტაპზე მხარეებს შორის შეთანხმება მიღწეული არ არის, თუმცა დიალოგის გაგრძელების შესაძლებლობა სრულად გამორიცხული არ ჩანს.

კვირას გამართული საპარლამენტო არჩევნების წინასწარი მონაცემებით, უნგრეთში პარტიამ „ტისა“ 199 ადგილიდან 138 მოიპოვა — სუპერუმრავლესობა, რომელიც საშუალებას იძლევა შეიცვალოს კონსტიტუცია და  თანამდებობიდან გაუშვან მიმავალი პრემიერ-მინისტრის, ვიქტორ ორბანის, მიერ დანიშნული პირები სასამართლოებში, სახელმწიფო ინსტიტუტებში, უნივერსიტეტებსა და უმსხვილეს კულტურულ დაწესებულებებში.

თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ევროკავშირის ხელმძღვანელობამ „ტისას“ ლიდერის, პეტერ მადიარის, გამარჯვება ბრიუსელსა და ბუდაპეშტს შორის მრავალწლიანი კონფლიქტების შემდეგ პოტენციურ გარდამტეხ მომენტად მიიღო, ასეა თუ არა სინამდვილეში — ამაზე ლაპარაკი ჯერ ადრეა.

ზოგიერთ საკითხში მადიარს საკმაოდ კონსერვატიული პოზიცია აქვს. და საკონსტიტუციო უმრავლესობის პირობებშიც კი, „ტისა“ ორბანის მიერ აგებული „საარჩევნო ავტოკრატიის“ სწრაფ დემონტაჟს, ალბათ, ვერ შეძლებს — ამას შეიძლება თვეები, ან თუნდაც წლები დასჭირდეს.

ევროპის კავშირი

ევროპაში, უდაოდ, განწყობა ამაღლებულია — ვიქტორ ორბანი ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში იყო ევროკავშირის გვერდში გაჩხერილი ეკალი, და ევროპელმა ლიდერებმა  გამარჯვებული, პეტერ მადიარი, მილოცვებითა და განცხადებით აავსეს, რომ მისი გამარჯვება ევროპული დიპლომატიისთვის ისტორიული მომენტია.

ორბანი არაერთხელ აყოვნებდა ევროკავშირის უმნიშვნელოვანეს ინიციატივებს, აფერხებდა რუსეთის წინააღმდეგ სანქციებს და დღემდე ბლოკავს კრედიტს, რომელიც უკრაინის ბიუჯეტისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია. ბოლო კვირებში ცნობილი გახდა, რომ ევროპელი ლიდერები თავს არიდებდნენ მგრძნობიარე საკითხების განხილვას უნგრული დელეგაციის თანდასწრებით, ხოლო მედიამ დაწერა, რომ ორბანი და მისი მინისტრები მოსკოვს ბრიუსელში გამართული დახურული განხილვების დეტალებს აწვდიდნენ.

ორბანის მარცხი იმასაც ნიშნავს, რომ ევროკავშირი, ალბათ, თავის ყველაზე მძაფრ შიდა კრიტიკოსს კარგავს.

მადიარმა და მისმა პარტიამ „ტისა“ უფრო მეგობრული პოზიცია დაიკავეს როგორც ევროკავშირის, ისე ნატოს მიმართ. ხმის მიცემის დროს მადიარმა აღნიშნა, რომ ეს დღე ემთხვევა 2003 წლის რეფერენდუმის წლისთავს, როდესაც უნგრეთმა ევროკავშირში შესვლას მისცა ხმა — ეს შეიძლება ნიშნავდეს, რომ მას ორბანის ბრიუსელისადმი მტრული ხაზის დასრულება სურს.

„არჩევნების შედეგი ევროპის თამაშის წესებს ცვლის“, — განაცხადა პოლიტიკური რისკების საკონსულტაციო კომპანია Eurasia Group-ის ევროპული მიმართულების მმართველმა დირექტორმა, მუჯტაბა რაჰმანმა.

თუმცა მადიარი, რომელიც თავად ადრე ბრიუსელსა და უნგრეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში მუშაობდა, ევროკავშირის რიგ ინიციატივებს სკეპტიკურად უყურებს. კერძოდ, ის აღნიშნავდა, რომ უნგრეთის რუსეთზე  ენერგეტიკული დამოკიდებულებისგან გათავისუფლება არ ნიშნავს რუსული იმპორტის სრულ უარყოფას, არამედ წყაროების დივერსიფიკაციას; და მისი თქმით, ესეც კი, შესაძლოა, 2035 წელზე ადრე ვერ მოხდეს.

მისი პარტია ასევე გამოვიდა საიმიგრაციო პოლიტიკაში დაგეგმილი ზოგი ცვლილების წინააღმდეგ, რამაც ევროკავშირს შეიძლება საკმაოდ დიდი თავის ტკივილი შეუქმნას.

როგორც New York Times აღნიშნავს, ევროპული პოლიტიკის რიგ სხვა სფეროებშიც უნგრეთი მხოლოდ ერთ-ერთი პროტესტის ხმა იყო. ახლა წევრ სახელმწიფოებს შორის სხვა უთანხმოებები რთულ საკითხებზე, რომლებიც ერთსულოვნებას მოითხოვს — მათ შორის ევროკავშირის გაფართოებაზე — შეიძლება ზედაპირზე ამოტივტივდეს.

„ეს ვითარებას ამსუბუქებს: ქრება სისტემური შანტაჟი, — თქვა ევროპის პოლიტიკის ცენტრის ანალიტიკოსმა ერიკ მორისმა, იგულისხმება ორბანის მიერ ხშირად შექმნილი დაბრკოლებები. — მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ვითარება მარტივი ხდება“.

ბრიუსელთან უფრო მჭიდრო და შეთანხმებული მუშაობა უნგრეთისთვის მომგებიანი იქნება. მადიარი, სავარაუდოდ, შეეცდება მილიარდობით ევროს მოცულობის დაფინანსების განბლოკვას, რომელიც ბრიუსელმა გაყინა, მათ შორის დაახლოებით 10 მილიარდი ევროს მოცულობის საგრანტო პაკეტს, რომლის მისაღებად ზომები აგვისტოს ბოლომდე უნდა იქნას მიღებული. ასევე, ახლა უნგრეთი შეძლებს 16 მილიარდი ევროს ოდენობის კრედიტების მიღებას შეიარაღებული ძალების ხელახლა აღჭურვისთვის.

უკრაინა და რუსეთი

უნგრეთის ფარგლებს გარეთ ამ არჩევნების მთავარი გამარჯვებული კიევია, ხოლო მთავარი დამარცხებული — კრემლი.

კომენტატორები ორბანს ხშირად ვლადიმირ პუტინის „ტროას ცხენს“ უწოდებდნენ ევროკავშირში.

ახლო პერსპექტივაში ახალი ხელისუფლებისგან ელიან, რომ შეწყვეტს უკრაინისთვის 90 მილიარდი ევროს მოცულობის კრედიტის ბლოკირებას, რომლის დამტკიცებაც მრავალი კვირის განმავლობაში ვერ ხერხდებოდა ორბანის წინააღმდეგობის გამო.

ევროპელი ლიდერები ამ კრედიტის გაცემაზე 2025 წლის ბოლოს შეთანხმდნენ და უნგრეთმაც ეს გეგმა დაამტკიცა. თუმცა ორბანმა და მისმა პარტიამ თებერვალში კრედიტი დაბლოკეს და მიზეზად დაასახელეს უკრაინის მიერ იმ მილსადენის შეკეთების გაჭიანურება, რომელიც უკრაინის ტერიტორიაზე გადის და რომლითაც რუსული საწვავი უნგრეთსა და სლოვაკეთს მიეწოდება.

ეს შეფერხება შეაფასეს როგორც „ფიდესის“ წინასაარჩევნო მანევრი: მისი საარჩევნო პლაკატები მთელ უნგრეთში არახელსაყრელ ფორმაში ასახავდა უკრაინის პრეზიდენტ ვოლოდიმირ ზელენსკის და მასა და ევროკავშირს ადანაშაულებდა უმუშევრობის ზრდაში, ეკონომიკურ სტაგნაციასა და უნგრელებისთვის ფულის წართმევის მცდელობაში.

ორბანი ასევე ეწინააღმდეგებოდა სანქციების მიღებას, რომლებიც რუსეთის ეკონომიკის დასუსტებაზე იყო მიმართული. უნგრული ვეტოს მუქარით ის საკუთარ თავზე მორგებულ გამონაკლისებს ან ევროპულ დაფინანსებაზე ხელმისაწვდომობას აღწევდა.

სულ ცოტა ხნის წინ ორბანის პარტია „ფიდესი“ განსაკუთრებული ყურადღებისა და დაგმობის ობიექტიც გახდა რუსეთში ინფორმაციის გაჟონვასთან დაკავშირებით. ევროპულმა მედიამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ორბანის მთავრობის წევრები კრემლს ევროკავშირის სხდომებზე მიღებულ ინფორმაციას უზიარებდნენ.

ამის შემდეგ ცოტა ხანში მადიარმა პრესკონფერენციაზე განაცხადა, რომ ვლადიმირ პუტინთან დარეკვას არ აპირებს. მან დასძინა, რომ ყველასთვის ნათელია: მიმდინარე ომში უკრაინა მსხვერპლია.

ამასთან, გამართლდება თუ არა კიევის იმედები, რომ პეტერ მადიარის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ უკრაინა-უნგრეთის ურთიერთობები დღევანდელი უმძიმესი კრიზისიდან გამოვა, ჯერჯერობით ღია კითხვად რჩება.

ერთი მხრივ, შეიძლება ველოდოთ, რომ მადიარი ბრიუსელთან ურთიერთობის დალაგებას და უნგრეთის ევროპულ პოლიტიკურ მეინსტრიმში დაბრუნებას შეეცდება, რაც დღეს კიევის მაქსიმალურ მხარდაჭერას გულისხმობს. 2024 წელს მადიარი უკრაინაში ჩავიდა რუსეთის მიერ ბავშვთა საავადმყოფო „ოხმატდეტზე“ თავდასხმიდან მალევე, შეხვდა მის დირექტორს, ასევე ესტუმრა ბუჩას და უკრაინის დაღუპული დამცველების მემორიალს.

მეორე მხრივ, მადიარს მოუწევს იმის გათვალისწინებაც, რომ ორბანმა თავისი საარჩევნო კამპანია ანტიუკრაინულ პროპაგანდაზე ააგო, და ამ პროპაგანდამ საზოგადოების ნაწილზე გარკვეული გავლენა მაინც მოახდინა.

ორშაბათის განცხადებები მიანიშნებდა, რომ უკრაინის მხარდაჭერას მადიარი ფრთხილად აპირებს. კერძოდ, მან ხაზი გაუსვა, რომ ომში მყოფი ქვეყნისთვის ევროკავშირში დაჩქარებულ გაწევრიანებაზე „ლაპარაკიც კი ზედმეტია“.

თუ უკრაინის ევროკავშირში მიღებამდე საქმე მაინც მივა, ამ საკითხზე უნგრეთში რეფერენდუმი უნდა ჩატარდეს. „მაგრამ არ ვფიქრობ, რომ ეს უახლოეს მომავალში მოხდება, თუნდაც უახლოესი 10 წლის განმავლობაში“, — აღნიშნა მადიარმა.

გარდა ამისა, მან განაცხადა, რომ უნგრეთსა და უკრაინას შორის ურთიერთობების ნორმალიზების წინაპირობა ამ ქვეყანაში უნგრული უმცირესობის უფლებების აღდგენა იქნება.

რაც შეეხება 90 მილიარდი ევროს სესხს, მადიარმა აღნიშნა, რომ ეს საკითხი ჯერ კიდევ დეკემბერში გადაწყდა და მისი ხელახლა დაბრუნების საჭიროებას ვერ ხედავს. მაშინ უნგრეთმა, ორბანის პირობებშიც კი, სესხი დაამტკიცა, მაგრამ მოგვიანებით დამატებითი მოთხოვნების დაყენება დაიწყო.

გაკვეთილი ეთნონაციონალისტებისთვის

16 წლის განმავლობაში ვიქტორ ორბანი თავს უპირისპირებდა ევროპულ და ჩრდილოამერიკულ ლიბერალურ ისტებლიშმენტს და იდეოლოგიურად ახლოს მყოფ პოლიტიკოსებთან კავშირებს მთელ მსოფლიოში აწყობდა.

მის მიერ აგებულ რეჟიმს, სადაც დემოკრატიისთვის დამახასიათებელი შეკავებისა და გაწონასწორების მექანიზმები დაცლილი იყო შინაარსისგან და ერთი ადამიანის კონტროლქვეშ იყო მოქცეული, უწოდებდნენ როგორც „არალიბერალურ დემოკრატიას“, ისე „საარჩევნო ავტოკრატიას“ და „მოტყუების დიქტატურას“.

დონალდ ტრამპი და მისი ადმინისტრაციის ბევრი წარმომადგენელი ასეთ სისტემას ღიად აღფრთოვანებით უყურებდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ უნგრულ საზოგადოებაში ორბანის პოპულარობა თანდათან იკლებდა, რამდენიმე საარჩევნო ციკლის განმავლობაში ოპოზიცია ამით სარგებლობას ვერ ახერხებდა. მაგრამ პეტერ მადიარი — თავად „ფიდესიდან“ გამოსული — გაცილებით უფრო საშიში მოწინააღმდეგე აღმოჩნდა.

მისმა დაუღალავმა საარჩევნო კამპანიამ და სოციალური ქსელების ოსტატურად გამოყენებამ მას საშუალება მისცა, ორბანისადმი ლოიალური მედიის ფილტრებისთვის გვერდი აევლო. ამას გარდა, ორბანი შეცდა, როცა ანტიუკრაინულ განწყობებზე დადო ფსონი: როგორც ევროპის რეფორმების ცენტრის წარმომადგენელი ჟელიკე ჩაკი აღნიშნავს, ადამიანები ოთხი წლის განმავლობაში მუდმივ შიშში ვერ იცხოვრებენ, ამიტომ ზელენსკის სახით შეთავაზებულმა „საშიშობამ“ მათზე აღარ იმოქმედა.

არც დონალდ ტრამპის მხარდაჭერა დაეხმარა, რომელიც ორბანში მემარჯვენე ქრისტიანული ნაციონალისტური ევროპის გმირს ხედავდა და ამაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური კაპიტალიც დახარჯა.

ორბანის მარცხი აუცილებელი არ არის, ნიშნავდეს მთლიანად მემარჯვენე-პოპულისტური მოძრაობის დამარცხებას, თუნდაც იმიტომ, რომ თავად მადიარიც „ფიდესის“ წიაღიდან არის გამოსული. თუმცა, როგორც ბი-ბი-სის კორესპონდენტი კატია ადლერი აღნიშნავს, მადიარის გამარჯვება კიდევ ერთი აგურია იმ ტენდენციაში, რომელიც უკვე იკვეთება: ის ჩაუდგა სათავეში პატარა, ნაკლებად ცნობილ პარტიას „ტისას“ და რამდენიმე წელიწადში მთავრობის მეთაური გახდა.

მსგავსი რამ იტალიაშიც მოხდა, სადაც ჯორჯა მელონიმ, რომელიც პატარა პარტია „იტალიის ძმების“ ლიდერი იყო, ბევრად უფრო ცნობილ მეტოქეებს აჯობა და პრემიერ-მინისტრი გახდა. ევროპაში მომდევნო არჩევნებზე ეს ტენდენცია სავსებით შესაძლებელია ისევ გამოვლინდეს.

მაგრამ „ორბანიზმის“ დასასრულზე ლაპარაკი ჯერ ადრეა, მიიჩნევს ბი-ბი-სის კორესპონდენტი ნიკ თორპი. მიმავალი პრემიერი ოპოზიციაში ბრძოლას გაგრძელების პირობას დებს,. შესაძლოა, ის იმაზე აკეთებს გათვლას, რომ მადიარი დასუსტდება ან „ტისა“ გაიყოფა.

როგორც დონალდ ტრამპისა და ბინიამინ ნეთანიაჰუს მაგალითები აჩვენებს, ამ ტიპის ლიდერებს არჩევნების წაგება შეუძლიათ, მაგრამ შემდეგ ხელისუფლებაში დაბრუნებაც.

„გაზაფხულის ქარი“ – Tavaszi szél  – ალბათ ყველაზე ცნობილი უნგრული ხალხური სიმღერაა. ბუნების გამოღვიძებაზე, სიყვარულსა და სევდაზე შექმნილი ეს მარტივი მელოდია შეიძლება მოისმინო როგორც სკოლის ღონისძიებაზე, ისე სუფრასთან და ოფიციალურ ცერემონიაზეც.

40 წლის წინ ბუდაპეშტის გადაჭედილ სტადიონზე ეს სიმღერა ფრედი მერკურიმ წაიმღერა, და ეს ჩანაწერი უნგრეთის ისტორიის ერთ-ერთ საკულტო მომენტად ითვლება.

ერთი შეხედვით, თითქოს უკვე აღარაფერს შეეძლო ამ სიმღერის საკულტო სტატუსი კიდევ უფრო განემტკიცებინა. მაგრამ ახლა მას ყველა შანსი აქვს, რომ ამასთან ერთად უნგრეთის პოლიტიკურ სცენაზე სეისმური ცვლილებების სიმბოლოდაც იქცეს. ბოლო ორი წლის განმავლობაში სწორედ Tavaszi szél მღეროდნენ პეტერ მადიარის ასობით საარჩევნო მიტინგის მონაწილეები ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქში.

მადიარის მხარდამჭერები საკუთარ კერპს ხშირად ადარებენ გაზაფხულის ქარს, რომელიც გაფანტავს იმ ლპობად ნისლს იმ ჭაობის თავზე, რადაც უნგრული პოლიტიკა გადაიქცა ვიქტორ ორბანისა და მისი პარტიის  –„ფიდესის“  16 წლიანი მმართველობის განმავლობაში. სკეპტიკოსები კი საუბრობენ „მადიარის სექტის“ ბრმა ფანატიზმზე და მას უწოდებენ გამოჩეკილსა და პრანჭიას, slim fit Jesus-ს, ან საუკეთესო შემთხვევაში – უნგრეთის მოქმედი ლიდერის უფრო ახალგაზრდა და „დაქოქილ“ ვერსიას.

უნგრეთის საპარლამენტო არჩევნებზე საარჩევნო უბნების დახურვიდან მალევე ნათელი გახდა, რომ მადიარის პარტია „ტისა“ მნიშვნელოვნად უსწრებდა ორბანის „ფიდესს“. თავად ორბანმაც აღიარა მარცხი და ხმის მიცემის დასრულებიდან სულ ორ საათში მიულოცა ოპონენტს.

ვინ არის მადიარი და საიდან მოვიდა ის:

ელიტური ბავშვობა

პეტერ მადიარი – სხვათა შორის, მისი გვარი უნგრულიდან მართლაც „უნგრელს“ ნიშნავს — დაიბადა 1981 წლის 16 მარტს ბუდაპეშტში, ოჯახში, რომელსაც თავისუფლად შეიძლება ეწოდოს უნგრული საზოგადოების ელიტა.

მადიარის ბაბუა იყო პალ ერეში — უნგრეთის უზენაესი სასამართლოს მოსამართლე და 1970-80-იან წლებში ქვეყნის ცნობილი მედიაფიგურა. პალი სატელევიზიო ვარსკვლავი იყო – მიჰყავდა პოპულარული გადაცემა „იურიდიული საქმეები“, რომელსაც წლების განმავლობაში სახელმწიფო ტელევიზია აჩვენებდა. მის მიერ რეალური სასამართლო საქმეების განხილვა იმდროინდელი მასობრივი კულტურის ნაწილად იქცა, ქუჩაში ცნობდნენ და ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან იურისტად მიიჩნეოდა.

პეტერ მადიარის ნათლია იყო მისი ბებიის ძმა, ბუდაპეშტის ერთ-ერთი უნივერსიტეტის სამართლის პროფესორი ფერენც მადლი. მოგვიანებით ის „ფიდესში“ შევიდა, ხოლო 2000–2005 წლებში უნგრეთის პრეზიდენტის თანამდებობა ეკავა.

მადიარის მშობლებიც იურისტები იყვნენ. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ თავად პეტერმაც უნივერსიტეტში სამართლის შესწავლა აირჩია.

მანამდე კი მადიარმა დაამთავრა ბუდაპეშტის ცენტრში მდებარე ელიტური კათოლიკური სკოლა. სწორედ აქ, როგორც მადიარი ბევრად მოგვიანებით ბი-ბი-სის კორესპონდენტ ნიკ თორპთან ინტერვიუში გაიხსენებს, პირველად შეხვდა ვიქტორ ორბანს.

1996 ან 1997 წელს პარტია „ფიდესის“ ლიდერი ორბანი , რომელიც იმ დროისთვის ძალას იკრებდა, მადიარის სკოლაში მივიდა და მოსწავლეების წინაშე გამოვიდა. თავად პეტერმაც შეძლო მისთვის კითხვის დასმა: რატომ „მემარჯვენეობდა“ ასე თვალსა და ხელს შუა პოლიტიკოსი, რომელსაც ცოტა ხნის წინ ლიბერალად იცნობდნენ? მაშინ ორბანმა ჩერჩილის სიტყვებით უპასუხა: ახალგაზრდობაში მემარცხენე პოლიტიკური შეხედულებების ქონა ნორმალურია, ხოლო ზრდასრულობაში კონსერვატორად ქცევაო. ამ პასუხმა ახალგაზრდა მადიარი დაარწმუნა.

უკვე პეტერ პაზმანის სახელობის კათოლიკურ უნივერსიტეტში სწავლისას მადიარი და მისი მაშინდელი მეგობარი გერგეი გულიაში 2002 წლის საპარლამენტო არჩევნებში ორბანის დამარცხებას იმდენად განიცდიდნენ, რომ სოლიდარობის ნიშნად მის პარტია „ფიდესში“ ჩაეწერნენ.

დღეს გერგეი გულიაში ვიქტორ ორბანის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელია და ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ ფიგურად ითვლება. მადიართან ის აღარ ურთიერთობს.

2005 წელს კი სწორედ ახალგაზრდა ლექტორ გულიაშის მიერ მოწყობილ წვეულებაზე გაიცნო პეტერ მადიარმა 25 წლის იუდიტ ვარგა — მიშკოლცის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის კურსდამთავრებული, რომელიც იმ დროს ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ფირმაში სტაჟირებას გადიოდა. მომდევნო წელს ისინი დაქორწინდნენ, ხოლო 2009-ში წყვილი ბრიუსელში გადავიდა: ვარგამ უნგრელი ევროპარლამენტარის, იანოშ ადერის, თანაშემწის თანამდებობა მიიღო. 2012 წელს ადერი უნგრეთის პრეზიდენტად აირჩიეს, მაგრამ ვარგა ბრიუსელში დარჩა და თავისი ქვეყნის სხვა ევროპარლამენტარების ოფისებში მუშაობდა. მადიარი ამ პერიოდში ჯერ ბავშვის მოვლის გამო დეკრეტულ შვებულებაში იყო, შემდეგ კი უნგრეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სტრუქტურებსა და ევროკავშირში ქვეყნის წარმომადგენლობაში შედარებით დაბალ თანამდებობებზე მუშაობდა.

პეტერი და იუდიტი

უნგრეთის პოლიტიკაში მომხდარ თავბრუდამხვევ ცვლილებებს — 2010 წელს ვიქტორ ორბანის ხელისუფლებაში დაბრუნებას, 2011 წელს მის მიერ კონსტიტუციის შეცვლას, დემოკრატიის შეზღუდვის დაწყებას  მადიარი ბრიუსელიდან აკვირდებოდა. მოგვიანებით ის ამბობდა, რომ თავდაპირველად ორბანის მიერ ძალაუფლების ცენტრალიზაციას და „ხრახნების მოჭერას“ საკმაოდ დადებითად აღიქვამდა: მემარცხენე-ლიბერალური კოალიციის რვაწლიანი მმართველობისა და 2008 წლის კრიზისის შედეგად უნგრეთის ეკონომიკისთვის მიყენებული უმძიმესი დარტყმის შემდეგ, ქვეყანას მტკიცე ხელი სჭირდებოდა. გაცნობიერება იმისა, რომ ორბანი ქვეყანას ფაქტობრივად პირად კონტროლს უქვემდებარებდა, მას გაცილებით გვიან მოუვიდა.

პეტერ მადიარი ოჯახთან ერთად – იმ დროისთვის მას და იუდიტ ვარგას უკვე სამი ვაჟი ჰყავდათ – ბუდაპეშტში 2018 წელს დაბრუნდა, როცა ვარგას ვიქტორ ორბანის ადმინისტრაციაში ევროკავშირის საკითხებში სახელმწიფო მდივნის თანამდებობა შესთავაზეს. მომდევნო წელს მადიარის მეუღლე დაწინაურდა: იგი იუსტიციის მინისტრად დანიშნეს, და მის პასუხისმგებლობაში კვლავ შედიოდა უნგრეთის ურთიერთობები ევროკავშირთან. ზოგიერთი დამკვირვებელი ვარაუდობდა, რომ ვარგა „ფიდესის“ მმართველი ელიტის იმ ვიწრო წრეში შედიოდა, რომლის წარმომადგენლებიც ვიქტორ ორბანის შესაძლო მემკვიდრეებად შეიძლებოდა განხილულიყვნენ.

ამ პერიოდში პეტერ მადიარს სხვადასხვა სახელმწიფო და სახელმწიფოსთან დაკავშირებულ დაწესებულებებში მნიშვნელოვანი თანამდებობები ეკავა: ერთ-ერთ სახელმწიფო ბანკში ევროკავშირის სამართლის დირექტორატს ხელმძღვანელობდა, ასევე სტუდენტური სესხების ცენტრის გენერალური დირექტორი იყო.

გამოცემა Politico წერს, რომ მადიარი არაერთხელ ცდილობდა ხელისუფლებაში უფრო მაღალი თანამდებობების დაკავებას, მაგრამ უშედეგოდ.

„მას ყოველთვის უარს ეუბნებოდნენ, რადგან ზედმეტად ამბიციური და დამოუკიდებელი იყო, — ციტირებს გამოცემა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგ მიქლოშ შიუკეშდს, რომელმაც მადიარის ფენომენი შეისწავლა. — მისი ამბიციები ითრგუნებოდა, და ამ დისბალანსმა ფრუსტრაცია წარმოშვა“.

2023 წლის მარტში პეტერ მადიარმა და იუდიტ ვარგამ განქორწინების შესახებ განაცხადეს. „ჩვენი ქორწინება ორივე მხრიდან დაძაბული იყო“, — იტყვის ის მოგვიანებით Guardian-თან ინტერვიუში.

ნიშანდობლივი ინტერვიუ

დაახლოებით იმავე პერიოდში, 2023 წლის აპრილში, ქვეყნის პრეზიდენტმა კატალინ ნოვაკმა ხელი მოაწერა ბიჩკეს ქალაქის ბავშვთა სახლის ყოფილი დირექტორის მოადგილის, ენდრე კონიას, შეწყალების ბრძანებას. ორი წლით ადრე მას თავის უფროსთან ერთად თავისუფლების აღკვეთას მიესაჯა: ბავშვთა სახლის დირექტორს — პედოფილიისთვის, ხოლო კონიას — დანაშაულების დაფარვის მცდელობისა და მათი მსხვერპლების მიმართ ზეწოლის გამო.

შეწყალების შესახებ ინფორმაცია 2024 წლის თებერვლის დასაწყისში გასაჯაროვდა და შოკში ჩააგდო არა მხოლოდ ორბანის ოპონენტები, არამედ მისი პარტია „ფიდესის“ არაერთი მხარდამჭერიც — მემარჯვენე, კონსერვატიული ძალის, რომელიც ტრადიციულ ღირებულებებს ქადაგებს. თავდაპირველად ხელისუფლება ცდილობდა სკანდალის მიჩქმალვას, თუმცა მედიის კრიტიკული პუბლიკაციების სერიისა და პრეზიდენტის სასახლესთან გამართული საპროტესტო აქციის შემდეგ, კატალინ ნოვაკმა ტელევიზიის პირდაპირ ეთერში გადადგომის შესახებ განაცხადა. პოლიტიკიდან წასვლის შესახებ იმავე წამს განაცხადა იუდიტ ვარგამაც: 2023 წელს მან კონიას შეწყალების პრეზიდენტის ბრძანებას თავისი ხელმოწერაც დაუსვა, ასე რომ ფორმალურად ამ გადაწყვეტილებას ისიც უკავშირდებოდა.

ნოვაკის გადადგომის განცხადებიდან საათ-ნახევარზე ნაკლებ დროში პეტერ მადიარის ფეისბუქზე , რომელიც მანამდე საკმაოდ იშვიათად ახლდებოდა , გამოჩნდა პოსტი, სადაც ის აცხადებდა, რომ სახელმწიფო კომპანიებში დაკავებულ პოსტებს „არაპროფესიული მიზეზებით“ ტოვებდა.

„არც ერთი წუთით არ მსურს ვიყო იმ სისტემის ნაწილი, სადაც ნამდვილი ლიდერები ქალის კალთებს უკან იმალებიან… დიდხანს მჯეროდა ეროვნული, სუვერენული, სამოქალაქო უნგრეთის იდეის […], მაგრამ დღეს საბოლოოდ მომიწია იმის გააზრება, რომ ეს ყველაფერი სინამდვილეში მხოლოდ ლამაზი გარსია, რომელიც ორ მიზანს ემსახურება: ძალაუფლების მანქანის მუშაობის დამალვას და კოლოსალური ქონების დაგროვების უზრუნველყოფას“, — ეწერა ამ პოსტში.

მომდევნო დღეს პეტერ მადიარი დამოუკიდებელი იუთუბ-არხის Partizan-ის სტუდიაში მივიდა. თითქმის ორსაათიანმა ინტერვიუმ ის „ფიდესის“ რიგებში არა მხოლოდ მეორე, არამედ მესამე ეშელონის პოლიტიკოსიდან ეროვნულ გმირად აქცია — უნგრული საზოგადოების მიერ ახალი ლიდერების მოდუნებული ძიების განსახიერებად, რომლებიც იდეათა ღრმა კრიზისში მყოფ „ძველ ოპოზიციონერებს“ არ ჰგვანან.

„ქვეყნის საკეთილდღეოდ მუშაობა“

ამ ვიდეოს ნახვების რაოდენობამ სწრაფად მიაღწია ორ მილიონს – ათმილიონიანი უნგრეთისთვის ეს ფანტასტიკური შედეგი იყო.

ამ ინტერვიუში კონკრეტული ბრალდებები არ გაჟღერებულა: მადიარი უფრო უნგრეთის მმართველობის თავად სისტემის მანკიერებასა და კორუმპირებულ ბუნებაზე საუბრობდა. მაგრამ ეს ისედაც სენსაცია იყო იმ ქვეყნისთვის, სადაც სისტემის ცოდვებზე ძირითადად შტატიანი ოპოზიციონერები ან, საუკეთესო შემთხვევაში, დამოუკიდებელი მედია ლაპარაკობდნენ. მადიარი კი რევოლუციონერს არ ჰგავდა — ის უფრო იმედგაცრუებულ ინსაიდერს წააგავდა: ადამიანს, რომელმაც იცის, როგორ მუშაობს უნგრული ხელისუფლების სისტემა, როგორ არის მასში ერთმანეთში გადახლართული პოლიტიკა, სპეცსამსახურები და ბიზნესი, და რომელსაც აღარ შეუძლია ამ არასწორ კოორდინატთა სისტემაში ცხოვრება.

ერთი სიტყვით, ინტერვიუმ ფურორი მოახდინა.

„პირველი ორი კვირა [ამ ინტერვიუს შემდეგ] საშინელი იყო, რადგან ყველაფერი დავკარგე, ჩემს ცხოვრებაში უბრალოდ ყველაფერი გავაჩერე… ეს ძალიან ნეგატიური პერიოდი იყო. მაგრამ ეს მხოლოდ ორი კვირა გაგრძელდა. შემდეგ უკვე სხვა ამბავი დაიწყო“, — იხსენებდა მადიარი მოგვიანებით.

მადიარისთვის ერთგვარი „სცენის მოსინჯვა“ იმავე წლის 15 მარტი გახდა, როცა უნგრეთი თავისუფლების დღეს აღნიშნავდა. მადიარმა თანამემამულეებს მოუწოდა, ამ დღეს ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ცენტრალურ გამზირზე მიტინგზე გამოსულიყვნენ.

„შეფასებით, შეკრებილთა რაოდენობამ 30 ათასი შეადგინა — ბოლო წლებში ამდენი ადამიანის ერთ ადგილზე შეკრება ვერც ერთმა ოპოზიციურმა პარტიამ ვერ შეძლო“, — ასე აღწერდა ამ ღონისძიების მასშტაბს, რომელიც თავად მადიარისთვისაც მოულოდნელი აღმოჩნდა, დამოუკიდებელი გამოცემა Telex.

ამ მიტინგზე მადიარმა განაცხადა, რომ აპირებდა საკუთარი პოლიტიკური პარტიის შექმნას, რომელშიც გაერთიანება შეეძლებოდა „ყველა კეთილი ნების მქონე უნგრელს, ვისაც თავისი ქვეყნის საკეთილდღეოდ მუშაობა სურს“.

ძალადობის ბრალდებები

მაგრამ ამ დაპირების შესრულებამდე, 2024 წლის მარტის ბოლოს, პეტერ მადიარმა გამოაქვეყნა თავისი და იუდიტ ვარგას შორის 2023 წლის იანვარში, განქორწინებამდე ორი თვით ადრე, სამზარეულოში გამართული საუბრის ჩანაწერი.

ამ საუბარში ვარგა, რომელმაც არ იცოდა, რომ იწერდნენ, ქმარს უყვებოდა პროკურატურის მიერ მნიშვნელოვანი კორუფციული საქმის ფარგლებში გარკვეული სენსიტიური დოკუმენტების „გასუფთავებაზე“. იმ დროისთვის მოქმედი იუსტიციის მინისტრი ხმამაღლა აღიარებდა, რომ უნგრეთის ხელისუფლება მაფიურ სისტემად იყო ქცეული, საიდანაც ასე უბრალოდ გამოსვლა შეუძლებელია.

ბევრად მოგვიანებით გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმში მადიარმა თქვა, რომ 2023 წელს ეს ჩანაწერი თავის დასაზღვევად გააკეთა იმ შემთხვევისთვის, თუ ის და ვარგა რეჟიმის არასასურველ ფიგურებად იქცეოდნენ, წერს Politico.

ამ ჩანაწერმა ორბანის ოპონენტებს დამატებითი არგუმენტები მისცა იმის დასამტკიცებლად, რომ მის მიერ აშენებული სახელმწიფო მმართველობის სისტემა საფუძვლიანად მანკიერია: მის სერიოზულ ბოროტად გამოყენებებზე თავად მწვერვალზე იცოდნენ, მაგრამ ან არაფერს აკეთებდნენ, ან არაფრის გაკეთება არ შეეძლოთ.

ჩანაწერის გამოქვეყნებისთანავე იუდიტ ვარგამ განაცხადა, რომ ყოფილი ქმარი უკვე ერთი წელია ამ საუბრის გასაჯაროებით აშანტაჟებდა.

„ახლა მან [ეს ჩანაწერი] თავისი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად გამოიყენა. ასეთი ადამიანი არანაირ ნდობას არ იმსახურებს… ეს გააკეთა კაცმა, რომელსაც სამი ვაჟი გავუჩინე… რომელსაც სიყვარულითა და იმედით უთვალავი შანსი მივეცი, თავიდან დაეწყო ყველაფერი ჩვენი ურთიერთობის ძალადობით სავსე საშინელი წლების განმავლობაში“, — დაწერა მან ფეისბუქზე.

ვარგას ბრალდებები ყოფილი ქმრის მხრიდან ფიზიკური ძალადობის გამოყენების შესახებ მყისიერად აიტაცა პროსამთავრობო პრესამ. ორბანის მთავარი პროპაგანდისტულმა ორგანომ, გაზეთი Magyar Nemzet, მადიარს ვრცელი სტატია მიუძღვნა სათაურით „ცხვირმოუხოცავი“, სადაც მას, სხვათა შორის, „არარაობად“ მოიხსენიებდა, რომელმაც ცხოვრებაში ყველაფერს მეუღლის წყალობით მიაღწია და რომელიც ბოლოს მაინც ცოლმა მიატოვა.

სკანდალის დაწყებიდან სამი დღის შემდეგ პეტერ მადიარმა ვარგას ბრალდებებს უპასუხა. ფეისბუქპოსტში მან არ უარყო, რომ მათი 18-წლიანი ურთიერთობა ბევრ რამეს მოესწრო, თუმცა დაწერა: „მე არასოდეს დამირტყამს ხელი ჩემი შვილების დედისთვის, ხოლო მას ჩემთვის – ბევრჯერ, მუშტითაც და ფეხითაც, ხან მოწმეების თანდასწრებით, ხანაც დახურულ კარს მიღმა“. ცალკე მადიარმა განაცხადა, რომ ხელისუფლებამ მის წინააღმდეგ დისკრედიტაციის კამპანია წამოიწყო.

როგორც არ უნდა ყოფილიყო, მთელმა ამ ვითარებამ ხელისუფლების წარმომადგენლებს საშუალება მისცა მადიარის გარშემო ატეხილი საინფორმაციო აჟიოტაჟი ყვითელი პრესის ამბების კატეგორიაში გადაეყვანათ.

როდესაც ვიქტორ ორბანს მადიარისადმი დამოკიდებულებაზე ჰკითხეს, მან მაშინ ასე უპასუხა: „მე სახელმწიფოს მართვით ვარ დაკავებული და არა საპნის ოპერებით“.

და საერთოდ, მაშინ, 2024 წლის გაზაფხულზე, ჩანდა, რომ უნგრეთის ხელისუფლებამ სტრატეგიულად გადაწყვიტა, ეს „გამოჩეკილი“ უბრალოდ დაეიგნორებინა იმ იმედით, რომ მისი პოპულარობა ისევე სწრაფად ჩაქრებოდა, როგორც მოულოდნელად და ელვისებურად აღმოჩნდა დიდების შუქქვეშ.

„„ფიდესთან“ დაახლოებულმა ერთ-ერთმა ძველმა ფიგურამ მადიარის საზოგადოების ყურადღების ცენტრში ყოფნა „სამი დღის საქმედ“ შეაფასა“, — წერდა მაშინ Guardian.

„ტისას“ სათავეები

ამასობაში პეტერ მადიარმა, როგორც დაჰპირდა საზოგადოებას, საკუთარი პარტიაც შეიძინა. ბუდაპეშტში დამკვირვებლები იხსენებენ, რომ თავდაპირველად ის ნულიდან ახალი პოლიტიკური ძალის შექმნას ფიქრობდა. მაგრამ ასეთი სცენარისთვის დრო არ ჰყოფნიდა: 2024 წლის ივნისის დასაწყისში ევროპარლამენტის არჩევნები უნდა გამართულიყო. მადიარი, რომლის პოპულარობაც ელვისებურად იზრდებოდა, მათში მონაწილეობას აპირებდა, თუმცა ამ დროისთვის სრულფასოვანი პარტიის შექმნას ფიზიკურად ვეღარ ასწრებდა.

ამიტომ 2024 წლის აპრილის დასაწყისში პეტერ მადიარმა განაცხადა, რომ ის და მისი მხარდამჭერები პარლამენტში იყრიდნენ კენჭს პარტია „პატივისცემა და თავისუფლების“ სახელით (უნგრული აბრევიატურა — TISZA), რომელიც ოთხი წლით ადრე იყო რეგისტრირებული და მანამდე მარგინალურ პოლიტიკურ ძალად ითვლებოდა; უნგრული მედია მას „ორი კაცის პარტიას“ უწოდებდა. სინამდვილეში ის მართლაც საკურორტო ქალაქ ეგერიდან ორ ხანდაზმულ მეგობარს ჰქონდა დაარსებული, ხოლო მადიარის მისვლამდე „ტისას“ მთელი აქტიურობა იმაში გამოიხატებოდა, რომ მისი ლიდერები უნგრეთის დროშებით მოხატული ფურგონით ქვეყნის გარშემო მოგზაურობდნენ და თავიანთი მოგზაურობების შესახებ სამოყვარულო ვიდეოებს YouTube-ზე ტვირთავდნენ.

მადიარმა ჟურნალისტებს უთხრა, რომ მოლაპარაკებებს რამდენიმე პარტიასთან აწარმოებდა, და „ტისას“ სასარგებლოდ მნიშვნელოვანი ფაქტორი მისი სახელწოდებაც აღმოჩნდა, რომელსაც, მისი თქმით, „უნგრულ კულტურასა და ისტორიაში დადებითი და მხიარული ელფერი აქვს“.

უნგრელებისთვის ტისა მხოლოდ მდინარე არ არის — ეს მათი სახელმწიფოს ერთ-ერთი სისტემისშემქმნელი წყლის არტერიაა, ეროვნული იდენტობის ისეთი ელემენტი, როგორიც უკრაინელებისთვის დნეპრი ან პოლონელებისთვის ვისლაა. იმის გათვალისწინებით, რომ 1920 წლის შემდეგ ოდესღაც უნგრეთის შემადგენლობაში შემავალი ზოგი ტერიტორია, სადაც ტისა მიედინება, თანამედროვე უნგრეთის საზღვრებს გარეთ აღმოჩნდა, ეს მდინარე გარკვეულწილად მეხსიერებისა და დაკარგული წარსულის ნოსტალგიის სიმბოლოდაც იქცა.

როგორც არ უნდა იყოს, „ტისას“ ხელმძღვანელობაში შესვლიდან რამდენიმე დღეში მადიარმა გუნდის შერჩევის  და ქვეყნის მასშტაბით დიდი საარჩევნო ტურის დაწყება გამოაცხადა.

პირველი არჩევნები

როცა ბუდაპეშტელი დამკვირვებლები მადიარის წარმატების მთავარ ფაქტორზე საუბრობენ, რა თქმა უნდა, ახსენებენ უნგრული საზოგადოების ჩვეულებრივ დაღლილობას ვიქტორ ორბანის მრავალწლიანი მმართველობით. მაგრამ ორბანი რამდენიმე წლის წინაც, ევროპული სტანდარტებით, უკვე სახელმწიფო მართვის ვეტერანი იყო, თუმცა მაშინ ოპოზიცია მას რეალურ ბრძოლას ვერ უპირისპირებდა.

უნგრელი ექსპერტები ამბობენ, რომ მადიარს შრომისმოყვარეობა და შეუპოვრობა გამოარჩევს. მისი საარჩევნო კამპანიის მთავარი „ფიშკა“ — როგორც 2024 წლის ევროპარლამენტის არჩევნების დროს, ისე ამჟამინდელი საპარლამენტო არჩევნების წინ — ქვეყნის ქალაქებსა და დაბებში ხანგრძლივი ტური იყო, რომლის ფარგლებშიც მადიარი დღეში ოთხ-ხუთ, ზოგჯერ კი ექვს შეხვედრასაც ატარებდა ამომრჩევლებთან.

მადიარის შემთხვევაში საქმე მხოლოდ იმაში არ ყოფილა, რომ უბრალო ხალხთან სიახლოვე ეჩვენებინა. საქმე ის იყო, რომ უნგრეთის პროვინციის მცხოვრებთა აბსოლუტური უმრავლესობის „გულთა მბრძანებლად“ პოლიტიკური თვალსაზრისით ვიქტორ ორბანი ითვლებოდა, და მადიარი და მისი თანამებრძოლები თავდაპირველად არც კი იყვნენ დარწმუნებულნი, მივიდოდნენ თუ არა ადამიანები პატარა ქალაქებსა და სოფლებში იმ ადამიანთან შესახვედრად, რომელიც თავს მოქმედი პრემიერის ოპონენტად აცხადებდა.

„აი, მივდივართ დიულაში (ქალაქია დაახლოებით 30 ათასი მოსახლით), ეს ჩვენი ტურის პირველი გამოსვლა უნდა ყოფილიყო, და უცებ მეგობარი მირეკავს: ვერ დაიჯერებ, ციხესიმაგრესთან დაახლოებით ათასი ადამიანი შეკრებილაო. ძალიან კარგი შეგრძნება იყო, გეტყვით“, — უყვებოდა მადიარი მოგვიანებით ბი-ბი-სის ჟურნალისტ ნიკ თორპს.

ამ მიტინგების განუყოფელი ატრიბუტები იყო მადიარის გამოსვლა, აუდიტორიის სპონტანურ კითხვებზე პასუხები და მსურველებთან სავალდებულო ფოტოების გადაღება. „ვფიქრობ, უნგრეთის ისტორიაში ყველაზე მეტ სელფიში აღბეჭდილი ადამიანი მე ვარ“, — ამბობდა პოლიტიკოსი იმავე ინტერვიუში. და ასევე — სავალდებულო „გაზაფხულის ქარი“, რომელსაც ის თითოეულ მიტინგზე ასობით მხარდამჭერთან ერთად ასრულებდა.

აბსოლუტურად მარგინალური პარტიის კამპანია, რომელსაც სულ რაღაც ორი თვის განმავლობაში თითქმის მარტო წარმართავდა რამდენიმე თვით ადრე სრულიად უცნობი პოლიტიკოსი, წარმოუდგენელი წარმატებით დასრულდა. ივნისის არჩევნებზე „ტისამ“ ამომრჩეველთა თითქმის 30% მიიღო და ევროპარლამენტში შვიდი წარმომადგენელი გაიყვანა, თავად პეტერ მადიარის ხელმძღვანელობით.

უკვე მაშინ ნათელი გახდა, რომ „ტისას“ შემდეგი გაჩერება 2026 წლის საპარლამენტო არჩევნები იქნებოდა, ხოლო მიზანი, რომლისკენაც მადიარი ივლიდა — ქვეყნის პრემიერ-მინისტრის პოსტი.

ახალი კამპანია

„ტისას“ ლიდერმა ახალი საარჩევნო ტური ჯერ კიდევ გასულ წელს დაიწყო. ის ისევ დღეში რამდენიმე შეხვედრას ატარებდა — ზოგჯერ ისეთ მიყრუებულ ადგილებშიც კი, სადაც არა მხოლოდ ევროპარლამენტარები, არამედ ადგილობრივი საბჭოების დეპუტატებიც ყოველთვის ვერ აღწევდნენ.

და ისევ მადიარის მთავარი კოზირი მკაფიოდ აგებული გამოსვლები იყო — მაქსიმალური ყურადღება ეკონომიკურ, სოციალურ და ინფრასტრუქტურულ პრობლემებზე, რომელთა გადაწყვეტაშიც ვიქტორ ორბანი განსაკუთრებული წარმატებებით ვერ დაიკვეხნის. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა კორუფციასთან ბრძოლას, მით უმეტეს, რომ ბოლო დროის ჟურნალისტური გამოძიებები მადიარს მოქმედი პრემიერის წინააღმდეგ თამაშისთვის ფართო სივრცეს აძლევდა. საგარეო პოლიტიკაზე, რომელზეც ვიქტორ ორბანმა თავისი კამპანია ააგო, მადიარი შედარებით ფართო და განზოგადებული შტრიხებით ლაპარაკობდა.

ქვეყნის მომავალი მოწყობის შესახებ „ტისას“ ხედვები თავმოყრილია შთამბეჭდავი მოცულობის — 240-გვერდიან — საარჩევნო პროგრამაში, სახელწოდებით „ფუნქციური და ჰუმანური უნგრეთის საფუძვლები“. მადიარის მხარდამჭერები მას ყოვლისმომცველ სტრატეგიად მიიჩნევენ, რომელიც მომავალი მთავრობის პოლიტიკასთან დაკავშირებულ პრაქტიკულად ყველა კითხვას პასუხობს, ხოლო ოპონენტები ხუმრობენ, რომ ასეთი მოცულობითი და „წყლიანი“ დოკუმენტი მხოლოდ ხელოვნურ ინტელექტს თუ შეეძლო დაეწერა.

2025 წელს, ყოველწლიური საშობაო საქველმოქმედო აქციის ფარგლებში, პეტერ მადიარის პარტია „ტისასთან“ დაკავშირებული ასოციაცია უკვე მეორე წელია ქვეყნის მასშტაბით ბავშვთა დაწესებულებებისთვის საჩუქრებს აგროვებდა. გასულ წელს მთავრობამ მადიარს ამ საჩუქრების ჩატანის საშუალება არ მისცა.

მიუხედავად ამისა, გარკვეულწილად პარადოქსულია, რომ ორბანის — კონსერვატორის, ნაციონალისტის, დონალდ ტრამპის იდეური თანამოაზრის — დამარცხების ყველაზე დიდი შანსი არა მის იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგეს, არამედ საკუთარი პარტიიდან გამოსულ, საკმაოდ მემარჯვენე შეხედულებების მქონე ადამიანს გაუჩნდა. მადიარი მკაცრი მიგრაციული პოლიტიკის მომხრეა და ლგბტ თემის უფლებებზე ძალიან ფრთხილად საუბრობს. ერთი სიტყვით, იდეოლოგიურად ის თავს იმ ნამდვილი „ფიდესის“ ღირებულებების მატარებლად წარმოაჩენს, რომელშიც 2002 წელს შევიდა, და არა იმ ძალის,რადაც ეს პარტია ვიქტორ ორბანმა აქცია.

ამ არჩევნებისთვის მადიარმა წარადგინა გუნდი, რომელიც დიდწილად მსხვილი ბიზნესიდან მოსული ადამიანებისგან შედგება — სწორედ მათ უნდა შეადგინონ უნგრეთის მომავალი ტექნოკრატიული მთავრობის ბირთვი.

ტრადიციული მედიის ველზე პროპაგანდისტული მედიის სრული დომინირების პირობებში, მადიარმა და მისმა მხარდამჭერებმა ბრძოლა სოციალურ ქსელებში გადაიტანეს, და ორბანის გუნდს ეს ბრძოლა მოუგეს.

მაგრამ, რა თქმა უნდა, მადიარის წარმატების ყველაზე მთავარი ფაქტორი ცვლილებების იმედია, რომელსაც ასობით ათასი მისი თანამემამულე ამყარებს. აქედან მოდის მისი ფიგურის გარშემო ყველაზე განსხვავებული იდეოლოგიისა და შეხედულების მქონე ადამიანების გაერთიანება — ადამიანების, რომლებიც ხშირად მხოლოდ ერთ რამეზე თანხმდებიან: უნგრეთის შემდგომი განვითარებისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია ლიდერის შეცვლა, დანარჩენს კი მერე გავერკვევითო.

აქედანვე მოდის ქვეყნის პოლიტიკურ ისტორიაში უპრეცედენტო „ტისას კუნძულების“ ქსელი — მოხალისეთა ადგილობრივი უჯრედები, რომლებზეც რეგიონებში მადიარის კამპანია დგას.

ცალკე საკითხია, რამდენად რეალურია მადიარის მიერ დაპირებული ფუნდამენტური ცვლილებების განხორციელება ქვეყნის ცხოვრების ყველა სფეროში. ვიქტორ ორბანმა 16-წლიანი მმართველობის განმავლობაში უნგრეთის პოლიტიკური სისტემა ფაქტობრივად „ჩააბეტონა“, და მის დასაშლელად პარლამენტში დეპუტატთა ორი მესამედის — საკონსტიტუციო უმრავლესობის — ფლობა სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

ანალოგიურად ღია კითხვად რჩება ისიც, გამართლდება თუ არა კიევის მოლოდინი, რომ პეტერ მადიარის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ უკრაინა-უნგრეთის ურთიერთობები დღევანდელი უმძიმესი კრიზისიდან გამოვა. ერთი მხრივ, ბუდაპეშტელი ექსპერტები ამბობენ, რომ საგარეო პოლიტიკაში პრემიერ მადიარის მთავარი ამოცანა ბუდაპეშტსა და ბრიუსელს შორის მნიშვნელოვნად გაფუჭებული ურთიერთობების დალაგება და უნგრეთის ევროპული პოლიტიკური მეინსტრიმისკენ დაბრუნება იქნება, რომელიც ახლა უკრაინის მაქსიმალურ მხარდაჭერას გულისხმობს. აქ მნიშვნელოვანი ფაქტორია ისიც, რომ მადიარი 2024 წელს უკრაინაში ჩავიდა რუსეთის მიერ ბავშვთა საავადმყოფო „ოხმატდეტზე“ იერიშის შემდეგ, შეხვდა მის დირექტორს, ესტუმრა ბუჩას და უკრაინის დაღუპული დამცველების მემორიალი მოინახულა.

მეორე მხრივ, უნგრული საზოგადოება ახლა უკიდურესად არის აღგზნებული ანტიუკრაინული პროპაგანდით, რომელიც ვიქტორ ორბანმა თავისი კამპანიის მთავარ საყრდენად აქცია, და პეტერ მადიარს ამ გარემოების გათვალისწინება აუცილებლად მოუწევს.

„კითხვაზე, გააუქმებს თუ არა მადიარის ხელმძღვანელობით უნგრეთი თავის ვეტოს ევროკავშირის 90 მილიარდი ევროს ოდენობის სესხზე [უკრაინისთვის], „ტისას“ პოზიციასთან დაახლოებულმა წყარომ უპასუხა, რომ საბოლოოდ ეს საზოგადოებრივ აზრზე იქნება დამოკიდებული“, — წერდა რამდენიმე დღის წინ Politico.

„ჩვენ ხომ მას ცოლად არ უნდა გავყვეთ“

დაბოლოს, პეტერ მადიარის კიდევ ერთი თვისება, რომელსაც ყურადღებას აქცევენ როგორც ბუდაპეშტელი, ისე უცხოელი დამკვირვებლები, მისი „ტეფლონურობაა“. არც ერთი ბრალდება იმ უამრავიდან, რასაც ხელისუფლება მის წინააღმდეგ აჟღერებს, და არც ერთი პოტენციურად სკანდალური სიტუაცია, რომელშიც მას შეგნებულად ითრევენ ან რომელშიც საკუთარი ნებით ხვდება, მის რეიტინგებზე გავლენას არ ახდენს და პოლიტიკურად არ აზიანებს.

„ხელისუფლება მას საკუთარი ოჯახის, საკუთარი პარტიისა და საკუთარი სამშობლოს მოღალატედ მოიხსენიებს, მაგრამ მას ეს არაფრად უღირს“, — ამბობს ერთ-ერთი ჩვენი უნგრელი რესპონდენტი მედიასთან.

ხელისუფლება მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრასაც კი ცდილობდა. 2024 წლის ივნისში, ევროპარლამენტის ტრიუმფალური არჩევნებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, ბუდაპეშტის ერთ-ერთ ღამის კლუბში მადიარმა — სავარაუდოდ, ნასვამ მდგომარეობაში — წაართვა ტელეფონი ადამიანს, რომელიც მის ცეკვას იღებდა, და დუნაიში გადააგდო.

მაშინ უნგრეთის გენერალურმა პროკურორმა მადიარის პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენების პროცედურა დაიწყო, თავად პოლიტიკოსმა კი განაცხადა, რომ სჯობდა სამართალდამცავებს ასეთივე ოპერატიულობითა და მონდომებით ხელისუფლების წარმომადგენელთა კორუფციული საქმეები გამოეძიებინათ. საბოლოოდ ევროპარლამენტმა მადიარისთვის დეპუტატის იმუნიტეტის მოხსნა არ მოინდომა და შესაძლო საქმე არაფრით დასრულდა.

როგორც ჩანს, ამის შემდეგაც ხელისუფლების მცდელობები, მადიარი „დაეჭირათ“, არ შეწყვეტილა. მიმდინარე წლის თებერვალში მან თავისი მხარდამჭერები გააფრთხილა, რომ ხელისუფლება მის წინააღმდეგ „რუსული სტილის ცილისმწამებლურ ოპერაციას“ ამზადებდა – მადიარისა და მისი ყოფილი შეყვარებულის „ინტიმური მომენტის“ გავრცელებას.

„დიახ, მე 45 წლის კაცი ვარ, და სექსუალური ცხოვრება მაქვს“, — დაწერა მან მაშინ სოციალურ ქსელ X-ში. თუმცა მადიარის მიერ „დაანონსებული“ ვიდეოს გამოქვეყნებამდე საქმე მაშინ აღარ მისულა.

თუმცა მადიარის მიმართ საყვედურები საკმარისად არის — და არა მხოლოდ ორბანის ბანაკიდან.

მადიარის ერთ-ერთი ყოფილი თანამშრომელი მას ჯიუტს უწოდებს. ქალაქ ჰოდმეზიოვაშარჰეის მერი პეტერ მარკი-ზაი, რომელიც 2022 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე გაერთიანებულ ოპოზიციას უშედეგოდ ხელმძღვანელობდა, მას ახასიათებს როგორც ამპარტავან და ეგოისტ ადამიანს.

მეწარმე დეჟე ფარგაში, მადიარის ყოფილი თანამოაზრე, რომელმაც მასთან ერთად დაიწყო „ტისას“ პარტიული მშენებლობა, მაგრამ მოგვიანებით პროცესს ჩამოშორდა, Politico-თან ჩიოდა, რომ სტარტაპის კულტურა, რომლითაც მისი გუნდი იწყებდა, თანდათან ტოქსიკურ ატმოსფეროდ იქცევა და სულ უფრო მეტად ემსგავსება იმ „ფიდესს“, საიდანაც მადიარი გამოვიდა.

დაბოლოს, უკვე ახლა დამკვირვებლები აღნიშნავენ, რომ მადიარი მედიასთან უკიდურესად შერჩევითად ურთიერთობს, თავისი გუნდის ყველა წევრს აუკრძალა ინტერვიუების მიცემა — მხოლოდ ზოგიერთ მათგანს აქვს ჟურნალისტებისთვის მოკლე კომენტარების გაკეთების უფლება.

მეორე მხრივ, „ჩვენ  მას  ცოლად ხომ არ უნდა გავყვეთ“, — ეუბნება Politico-ს პეტერ მარკი-ზაი. „უბრალოდ გვჭირდება ვინმე, ვინც ორბანს წარსულში დატოვებს“, – აჯამებს ის.

პაკისტანის დედაქალაქში გამართულ პირველ პირისპირ მოლაპარაკებებზე აშშ-ისა და ირანის დელეგაციებმა ვერ შეძლეს რაიმე შეთანხმების მიღწევა. ის, რომ ვიცე-პრეზიდენტმა ჯეი დი ვენსმა ირანისგან დათმობების მიღება ვერ მოახერხა, მოულოდნელი არ ყოფილა: მოლაპარაკებებამდე მხარეები იმდენად ურთიერთსაწინააღმდეგო განცხადებებს აკეთებდნენ, რომ ბოლომდე გაურკვეველი იყო, საერთოდ რა უნდა ყოფილიყო მოლაპარაკებების საგანი.

ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ისლამაბადის მოლაპარაკებები იმავე სქემით შევიდა ჩიხში, როგორც ეს თებერვალში ჟენევაში მოხდა — იმ განსხვავებით, რომ ახლა ირანის ბირთვულ პროგრამას ორმუზის სრუტეც დაემატა, რომელიც თეირანის ხელში ძლიერ იარაღად იქცა.

ახლა ტრამპის ადმინისტრაციას არჩევანის გაკეთება მოუწევს არასასიამოვნო ვარიანტებს შორის: ან ხანგრძლივი მოლაპარაკებები თეირანთან მისი ბირთვული პროგრამის მომავალზე, ან ომის განახლება, რომელმაც უკვე გამოიწვია მასშტაბური ენერგეტიკული კრიზისი, და ასევე ორმუზის სრუტეზე კონტროლისთვის ხანგრძლივი ბრძოლის პერსპექტივა.

თითოეული ეს სცენარი მნიშვნელოვან სტრატეგიულ და პოლიტიკურ მინუსებთან არის დაკავშირებული. ვენსს ბევრი არაფერი უთქვამს, თუ რა ხდებოდა მოლაპარაკებების დროს, თუმცა მიანიშნა, რომ ირანულ მხარეს გადასცა წინადადება, რომელიც ბირთვული პროგრამის საბოლოო შეწყვეტას გულისხმობდა, და ირანმა ის უარყო.

„ჩვენ ძალიან მკაფიოდ განვსაზღვრეთ, სად გადის ჩვენი წითელი ხაზები,“ — უთხრა ვენსმა ჟურნალისტებს. — „და რაში ვართ მზად, მათკენ წავიდეთ. მათ გადაწყვიტეს, ჩვენი პირობები არ მიეღოთ.“

„ჩვენ აქედან მივდივართ ძალიან მარტივი წინადადებით: ვთავაზობთ გაიგონ, რომ ეს არის ჩვენი საბოლოო და საუკეთესო შეთავაზება,“ — დაამატა მან. — „ვნახოთ, მიიღებენ თუ არა ამას ირანელები.“

ტრამპი ორმუზის სრუტის ბლოკვას აანონსებს

აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ისლამაბადის მოლაპარაკებებს სოციალურ ქსელ Truth Social-ში ორი პოსტით გამოეხმაურა. მათში მან განაცხადა, რომ აშშ დაიწყებს „გამონაკლისის გარეშე ყველა იმ გემის ბლოკირებას, რომელიც ორმუზის სრუტეში შესვლას ან მის დატოვებას შეეცდება“, ხოლო „ბლოკადა უახლოეს დროში დაიწყება“.

მისი თქმით, „რაღაც ეტაპზე“ მიღწეული იქნებოდა შეთანხმება სრუტით თავისუფალი ნავიგაციის შესახებ, მაგრამ „ირანმა ამის საშუალება არ მისცა, უბრალოდ თქვა: „სადღაც იქ შეიძლება ნაღმი იყოს“, რომლის შესახებაც მათ გარდა არავინ იცის“.

ტრამპმა ასევე დაწერა, რომ „აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალებს უბრძანა საერთაშორისო წყლებში აღმოაჩინონ და დააკავონ ყოველი გემი, რომელმაც ირანს მოსაკრებელი გადაუხადა“, და რომ ამერიკული ფლოტი დაიწყებს „ირანელების მიერ სრუტეში ჩადებული ნაღმების განადგურებას“.

„ირანმა პირობა დადო, რომ ორმუზის სრუტეს გახსნიდა, მაგრამ ეს დაპირება შეგნებულად არ შეასრულა,“ — განაცხადა ტრამპმა. — „ამან გამოიწვია შეშფოთება, ცხოვრების რიტმის დარღვევა და ტანჯვა მრავალი ადამიანისა და ქვეყნისთვის მთელ მსოფლიოში. რადგან მათ ეს დაპირება გასცეს, ჯობს დაიწყონ ამ საერთაშორისო წყლის გზის გახსნის პროცესი — და რაც შეიძლება მალე!“

ტრამპმა დაწერა, რომ „შეხვედრამ კარგად ჩაიარა, უმეტეს საკითხებზე თანხმობა იქნა მიღწეული, მაგრამ ერთადერთ მართლაც მნიშვნელოვან საკითხზე — ბირთვულზე — შეთანხმება არ ყოფილა“. „თითქმის 20-საათიანი“ მოლაპარაკებების შემდეგ „მნიშვნელოვანია მხოლოდ ერთი რამ — ირანი არ არის მზად, უარი თქვას თავის ბირთვულ ამბიციებზე!“

„ბევრი თვალსაზრისით, შეთანხმებული პუნქტები უკეთესია, ვიდრე ჩვენი სამხედრო ოპერაციების ბოლომდე გაგრძელება, მაგრამ ყველა ეს პუნქტი არაფერს ნიშნავს იმასთან შედარებით, რომ ბირთვული ენერგია მოხვდეს ასეთი არასტაბილური, რთული და არაპროგნოზირებადი ადამიანების ხელში,“ — დაწერა ტრამპმა.

ნდობის არქონა და პოზიციებს შორის უთანხმოება

ირანი მოლაპარაკებების ჩავარდნას მხარეებს შორის ნდობის არარსებობით ხსნის.

ირანის პარლამენტის სპიკერმა მოჰამად-ბაგერ ღალიბაფმა, რომელიც პაკისტანში გამართულ მოლაპარაკებებზე თეირანის დელეგაციას ხელმძღვანელობდა, განაცხადა, რომ ახლა აშშ-ის დროა „გადაწყვიტოს, შეძლებს თუ არა ჩვენი ნდობის მოპოვებას“.

სოციალურ ქსელ X-ში გამოქვეყნებულ პოსტში ღალიბაფმა გაიხსენა, რას ამბობდა მოლაპარაკებების დაწყებამდე: ირანს აქვს „კეთილსინდისიერება და ნება“, მაგრამ წინა ომების გამოცდილების გამო მას „არ აქვს ნდობა მეორე მხარის მიმართ“.

მისი თქმით, ირანულმა დელეგაციამ „წარადგინა პერსპექტიული ინიციატივები, მაგრამ საბოლოოდ მეორე მხარემ ამ მოლაპარაკებების რაუნდში ირანული დელეგაციის ნდობის მოპოვება ვერ შეძლო“.

ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პრესმდივანმა ესმაილ ბაღაიმ განაცხადა, რომ შეთანხმების გაფორმებას „ორ ან სამ საკვანძო საკითხზე“ არსებული უთანხმოება უშლის ხელს.

ბაღაიმ კვირას სახელმწიფო ტელეარხ IRIB-ს განუცხადა, რომ მხარეებმა ზოგიერთ საკითხზე შეთანხმებას მიაღწიეს, თუმცა აღნიშნა, რომ სხვა საკითხებზე არსებობს „ხედვებს შორის განსხვავება“.

ბაღაის თქმით, „დიპლომატია არასოდეს სრულდება“. „არ უნდა გვქონოდა მოლოდინი, რომ შეთანხმებას მოლაპარაკებების ერთი რაუნდის განმავლობაში მივაღწევდით. არ მგონია, ვინმეს ასეთი მოლოდინი ჰქონოდა,“ — თქვა მან.

ამასთან, კვირას ირანის სახელმწიფო საინფორმაციო სააგენტო Fars-მა, მოლაპარაკების დელეგაციასთან დაახლოებულ წყაროზე დაყრდნობით, გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ირანს ამჟამად „შემდეგი რაუნდის მოლაპარაკებების ჩატარების გეგმა არ აქვს“.

„ირანი არ ჩქარობს და სანამ აშშ გონივრულ გარიგებაზე არ დათანხმდება, ორმუზის სრუტეში სიტუაცია არ შეიცვლება,“ — განუცხადა წყარომ სააგენტოს.

როგორც ჩანს, ორმუზის სრუტე, ირანის ბირთვულ პროგრამასთან ერთად, ამ მოლაპარაკებების მთავარი დაბრკოლება გახდა.

ისლამაბადში შეხვედრის აღწერისას ირანის ხელისუფლებამ ორმუზის სრუტე განსახილველი საკითხების სიაში პირველ ადგილზე დააყენა. „გასული 24 საათის განმავლობაში განხილვები გაიმართა მთავარი თემების სხვადასხვა ასპექტზე, მათ შორის ორმუზის სრუტეზე, ბირთვულ პრობლემაზე, სამხედრო რეპარაციებზე, სანქციების მოხსნასა და ირანის წინააღმდეგ ომის სრულ შეწყვეტაზე,“ — ნათქვამია ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადებაში.

საინტერესოა აღინიშნოს, რომ ირანთან წინა მოლაპარაკებებზე ორმუზის სრუტის საკითხი არ დასმულა. თუმცა ამერიკული დაბომბვების დაწყების შემდეგ, ვერ შეძლო რა სიმეტრიული პასუხის გაცემა ამერიკული სამხედრო მანქანისთვის, თეირანმა თავისი ყველაზე ძლიერი — ეკონომიკური  იარაღი აამოქმედა.

ირანის პარლამენტის ვიცე-სპიკერმა ჰაჯი ბაბაიმ განაცხადა, რომ სრუტე თეირანისთვის „წითელი ხაზია“, იუწყება საინფორმაციო სააგენტო Mehrs. მისი თქმით, სრუტე მთლიანად ირანის ხელშია და „მისი გამოყენებისთვის გადასახადი რიალებში“ — ირანულ ვალუტაში — უნდა გადაიხადონ.

ამავე დროს, აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა შაბათს Truth Social-ში დაწერა, რომ სრუტე „მალე გაიხსნება“.

აშშ-ის შეიარაღებული ძალების რეგიონალურმა ცენტრალურმა სარდლობამ ასევე შაბათს განაცხადა, რომ ორი ამერიკული ავიამზიდი ორმუზის სრუტეში შევიდა, როგორც წყლის გზის განაღმვის უფრო ფართო ოპერაციის ნაწილი. თუმცა ირანმა ეს მტკიცება უარყო და განაცხადა, რომ „ნებისმიერი მცდელობა, სამხედრო გემებმა ორმუზის სრუტე გაიარონ, მკაცრად აღიკვეთება“.

მეორე საკითხი, რომელიც თეირანთან თითქმის ყველა მოლაპარაკებაზე მუდმივად წამოიჭრება, ბირთვული პროგრამაა. და აქაც გარღვევა არ მომხდარა. თეირანსა და ვაშინგტონს შორის ბოლო დიდი შეთანხმება, რომელიც ობამას ადმინისტრაციის დროს იქნა მიღწეული, ორი წლის განმავლობაში თანხმდებოდა. და ის სავსე იყო კომპრომისებით, მათ შორის — ირანისთვის ნებართვით შეენარჩუნებინა თავისი ბირთვული არსენალის მცირე ნაწილი და ბირთვულ საქმიანობაზე დაწესებული შეზღუდვები ეტაპობრივად მოხსნილიყო 2030 წლამდე, როდესაც ირანს მიეცემა უფლება აწარმოოს ნებისმიერი ბირთვული საქმიანობა, რომელიც დასაშვებია ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის შესახებ ხელშეკრულების შესაბამისად.

მაგრამ 2018 წელს ტრამპმა აშშ ამ შეთანხმებიდან გაიყვანა და ახლა თეირანისგან ბირთვულ პროგრამაზე სრულ უარს ითხოვს. ირანი დათანხმებას არ ჩქარობს და სწორედ ამ მიზეზით ჩაიშალა თებერვლის მოლაპარაკებები ჟენევაში, რის შემდეგაც ამერიკის პრეზიდენტმა სამხედრო მოქმედებების დაწყების ბრძანება გასცა.

მაშინ ირანელებმა შესთავაზეს თავიანთი ბირთვული ოპერაციების რამდენიმე წლით „შეჩერება“, მაგრამ არ დათანხმდნენ იარაღთან  ახლოს მდგომი ხარისხის ურანის მარაგებზე უარს და ასევე არ თქვეს სამუდამოდ უარი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებში ურანის გამდიდრების შესაძლებლობაზე.

ირანი, როგორც ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულების ხელმომწერი ქვეყანა, რომელიც მას ავალდებულებს არასოდეს შექმნას ბირთვული იარაღი, ამას საკუთარ უფლებად მიიჩნევს. აშშ-სთვის კი ეს იმის მტკიცებულებაა, რომ ირანს ყოველთვის სურს ჰქონდეს ბირთვული იარაღის შექმნის შესაძლებლობა, მაშინაც კი, თუ მას არასოდეს გამოიყენებს.

ტრამპი იმედოვნებდა, რომ ირანი დათმობაზე წავიდოდა აშშ-ის სამხედრო ძალის გრანდიოზული დემონსტრაციის ფონზე, რომლის დროსაც, პენტაგონის მონაცემებით, 13 000-ზე მეტი სამიზნე განადგურდა. ირანელები კი, თავის მხრივ, მტკიცედ იყვნენ განწყობილნი ეჩვენებინათ, რომ ამერიკული საბრძოლო მასალის ვერანაირი რაოდენობა მათ დათმობაზე წასვლას ვერ აიძულებდა.

და ამისთვის მათ კარგი კოზირებიც აქვთ, როგორც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ყოფილი მოლაპარაკე ახლო აღმოსავლეთის საკითხებში აარონ დევიდ მილერმა თქვა.

„მგონია, რომ მათ ჯერ კიდევ აქვთ მაღალგამდიდრებული ურანი,“ — თქვა მილერმა CNN-თან ინტერვიუში. — „მათ აჩვენეს, რომ გეოგრაფია იარაღად აქციეს, აკონტროლებენ და ახლა მართავენ ორმუზის სრუტეს. რეჟიმი გადარჩა. მათ აჩვენეს უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის ძირის გამოთხრის შემზარავი უნარი. ეს ყველაფერი სერიოზული კოზირებია.“

ტრამპს შეუძლია სამხედრო კარტის გათამაშება გააგრძელოს, არც კი დაელოდოს ზავის ოფიციალურ დასრულებას, რომელიც 21 აპრილს დგება. მაგრამ ეს სცენარი საკმაოდ წამგებიანია, არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ პოლიტიკური თვალსაზრისითაც — და თეირანში ეს კარგად ესმით.

ტრამპმა ადრე ცეცხლის შეწყვეტა დიდწილად იმიტომ გამოაცხადა, რომ შეემსუბუქებინა იმ შედეგები, რაც ორმუზის სრუტეში ჩაკეტილმა მსოფლიო ნავთობის 20%-მა გამოიწვია — ამას მოჰყვა ბენზინის ფასების მკვეთრი ზრდა და დეფიციტი სასუქებზე, ასევე სხვა კრიტიკულად მნიშვნელოვან რესურსებზე, მათ შორის ნახევარგამტარების წარმოებისთვის აუცილებელ ჰელიუმზე, როგორც ამას New York Times იხსენებს. ბაზრები შეთანხმების, თუნდაც არასრულის, პერსპექტივის ფონზე გაიზარდა. ომის განახლების შემთხვევაში ეს ზრდა შეწყდება, ხოლო ინფლაცია აშშ-ში — რომელმაც უკვე 3,3%-ს მიაღწია — თითქმის გარდაუვლად კიდევ მოიმატებს.

თუმცა ახლა თეირანმა სრუტეზე კონტროლის საკითხი სხვა მოთხოვნებსაც დაუკავშირა, მათ შორის იმას, რომ აშშ-მ დაბომბვების შედეგად მიყენებული ზიანი აანაზღაუროს და მოხსნას სანქციები, რომლებიც ქვეყანას ორ ათწლეულზე მეტია აქვს დაწესებული. შეერთებული შტატები კი, თავის მხრივ, როგორც ჩანს, სრუტის გახსნას მოლაპარაკებების გზით აღარ განიხილავს. სპარსეთის ყურეში ორი ამერიკული სამხედრო ხომალდის მისვლა მიანიშნებს, რომ ვაშინგტონში  სხვა საშუალებების გამოყენებისთვის ემზადებიან.

აშშ-ის უახლოესი მოკავშირე რეგიონში, ისრაელი, როგორც ჩანს, ასევე არ არის მზად, ირანის რეჟიმის წინააღმდეგ თავისი ოპერაციები შეწყვიტოს: სანამ ისლამაბადში მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა, პრემიერ-მინისტრმა ბენიამინ ნეთანიაჰუმ განაცხადა, რომ ისრაელის სამხედრო კამპანია ირანის წინააღმდეგ დასრულებული არ არის. „ისრაელი ჩემი ხელმძღვანელობით გააგრძელებს ბრძოლას ირანის ტერორისტულ რეჟიმთან და მის მარიონეტებთან,“ — დაწერა მან X-ში.

ვენსის ისლამაბადში ვიზიტმა ნათლად აჩვენა, რომ ორივე მხარე თავს პირველი რაუნდის გამარჯვებულად მიიჩნევს: შეერთებული შტატები — იმიტომ, რომ ირანზე ამდენი საბრძოლო მასალა ჩამოყარა, ირანელები კი — იმიტომ, რომ ამას გაუძლეს. როგორც ჩანს, არც ერთი მხარე კომპრომისისთვის მზად არ არის.