სომხეთის საპარლამენტო არჩევნებამდე ერთ თვეზე ნაკლები დროით ადრე, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა ერევანი საჯაროდ არჩევანის წინაშე დააყენა: ან ევროკავშირთან დაახლოება, ან რუსეთთან პარტნიორობა. გაფრთხილების სახით კი მან უკრაინის მაგალითი მოიყვანა.
პუტინმა თქვა, რომ საქმე „უკიდურესობამდე“ არ უნდა მივიდეს და ქვეყნებმა დროულად უნდა თქვან, რა გზით აპირებენ სვლას. მოსკოვს მანამდეც არაერთხელ განუცხადებია, რომ სომხეთი ერთდროულად ვერ შეძლებს ევროკავშირის მიმართულებით სვლას და ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრად დარჩენას. თუმცა ამჯერად პუტინმა ეს არჩევანი უკრაინის სცენარს დაუკავშირა — თანაც იმ არჩევნების წინ, რომელიც შესაძლოა არა მხოლოდ ახალი მთავრობის არჩევა, არამედ ქვეყნის მომავალი გეოპოლიტიკური კურსის განსაზღვრა აღმოჩნდეს.
მოსკოვში გამარჯვების დღის აღლუმის შემდეგ პუტინს ჟურნალისტებმა სომხეთზეც ჰკითხეს. მათ შეახსენეს, რომ წარსულში სომხეთის ლიდერები 9 მაისს ხშირად ჩადიოდნენ მოსკოვში, წელს კი წითელ მოედანზე არც პრემიერ-მინისტრი ნიკოლ ფაშინიანი და არც სომხეთის ხელისუფლების სხვა წარმომადგენლები გამოჩენილან.
თავიდან პუტინის ტონი შედარებით მშვიდი იყო. მან თქვა, რომ მოსკოვი „განსაკუთრებულს ვერაფერს ხედავს“ სომხეთის ევროკავშირთან დაახლოების გეგმებში და მხარს დაუჭერს ყველაფერს, რაც „სომეხი ხალხისთვის სასარგებლოა“. მისი თქმით, რუსეთსა და სომეხ ხალხს საუკუნეების განმავლობაში „განსაკუთრებული ურთიერთობა“ ჰქონდათ და თუ რომელიმე გადაწყვეტილება მართლაც სომხეთის ინტერესებს ემსახურება, რუსეთი წინააღმდეგი არ იქნება.
მაგრამ შემდეგ ტონი შეიცვალა. პუტინმა დაიწყო იმ სარგებლის ჩამოთვლა, რომელსაც, მისი თქმით, სომხეთი ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრობით იღებს: ვაჭრობა რუსეთთან, უპირატესობები სოფლის მეურნეობისა და გადამამუშავებელი მრეწველობისთვის, საბაჟო შეღავათები და განსაკუთრებული პირობები შრომითი მიგრანტებისთვის. ამის შემდეგ მან ერევანს მოუწოდა, „გარკვეულიყო“ საკუთარ არჩევანში — საჭიროების შემთხვევაში რეფერენდუმის გზითაც.
პუტინის თქმით, ლოგიკური იქნებოდა, სომხეთში ჩატარდეს რეფერენდუმი და მოქალაქეებს ჰკითხონ, რა არჩევანს აკეთებენ. ამის შემდეგ კი რუსეთსა და სომხეთს შეეძლებათ შესაბამისი დასკვნების გამოტანა და, მისი სიტყვებით, „რბილი, ინტელიგენტური და ურთიერთსასარგებლო განქორწინების“ გზით წასვლა.
ყველაზე დიდი ყურადღება პუტინის პასუხში უკრაინასთან გავლებული პარალელმა მიიქცია. მან კვლავ გაიმეორა კრემლისთვის ჩვეული თეზისი, თითქოს ყველაფერი უკრაინის ევროკავშირში გაწევრიანების ან ამ მიმართულებით სვლის მცდელობით დაიწყო. შემდეგ მან გაიხსენა 2013-2014 წლების მოვლენები: მოსკოვი, მისი თქმით, ევროპელებს აფრთხილებდა, რომ უკრაინის შეთანხმება ევროკავშირთან შეუთავსებელი იყო რუსეთისა და პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნებთან მჭიდრო ეკონომიკურ კავშირებთან. როცა მაშინდელმა პრეზიდენტმა ვიქტორ იანუკოვიჩმა შეთანხმების ხელმოწერა გადადო, ამას, პუტინის ვერსიით, მოჰყვა „სახელმწიფო გადატრიალება“, „ყირიმის ისტორია“ და ომი აღმოსავლეთ უკრაინაში.
ამის შემდეგ პუტინი ისევ სომხეთს დაუბრუნდა და თქვა, რომ საქმე „უკიდურესობამდე“ არ უნდა მივიდეს. სწორედ ამ კავშირმა — სომხეთი, არჩევანი ევროკავშირსა და ევრაზიულ კავშირს შორის, უკრაინის მაგალითი და ფრაზა „უკიდურესობამდე ნუ მიიყვანთ“ — ბევრს აფიქრებინა, რომ პუტინის სიტყვები მუქარას ჰგავდა.
ფორმალურად რუსეთის პრეზიდენტს არ უთქვამს, რომ სომხეთს უკრაინის სცენარი ელის. მაგრამ მისი პასუხის პოლიტიკური აზრი სწორედ ასე იკითხებოდა: თუ ქვეყანა, რომელსაც მოსკოვი საკუთარ გავლენის ზონად მიიჩნევს, ევროპულ გზას აირჩევს, შედეგები შესაძლოა მძიმე იყოს.
კრემლის ხედვაში უკრაინა წარმოდგენილია არა როგორც რუსეთის აგრესიის მსხვერპლი მეზობელი სახელმწიფო, არამედ როგორც მაგალითი იმისა, რას იწვევს, მოსკოვის აზრით, რუსეთის ინტერესების უგულებელყოფა.
ზეწოლის ბერკეტები
ანალიტიკური ცენტრის „სომხური საბჭოს“ პრეზიდენტი არეგ კოჩინიანი მიიჩნევს, რომ პუტინის განცხადებები პირდაპირ მუქარად ჟღერს. მისი შეფასებით, პუტინის მინიშნებები ორ ქვეყანას შორის ეკონომიკურ კავშირებსა და სომეხი ხალხისთვის არსებულ სარგებელზე შეიძლება რუსეთის მხრიდან შესაძლო ენერგეტიკულ სანქციებს უკავშირდებოდეს.
კოჩინიანის თქმით, რუსეთი სომხეთისთვის ბუნებრივი გაზის, ბენზინისა და ურანის ძირითადი მიმწოდებელია, ხოლო სომხეთს საკუთარი ატომური ენერგეტიკული შესაძლებლობებიც აქვს. ქვეყანას არ აქვს ნავთობისა და გაზის მნიშვნელოვანი სამრეწველო მარაგები და ენერგომოხმარების დიდ ნაწილს იმპორტით ფარავს. გაზს სომხეთის ენერგობალანსში დაახლოებით 60% უკავია, ხოლო მთავარი მიმწოდებელი რუსეთია. 2025 წელს, „გაზპრომის“ მონაცემებით, სომხეთში 2.23 მილიარდი კუბური მეტრი რუსული გაზი შევიდა.
სომხეთის შიდა გაზის ბაზარი ფაქტობრივად მიბმულია Gazprom Armenia-ზე — რუსული „გაზპრომის“ სრულად კონტროლირებად შვილობილ კომპანიაზე, რომელიც ქვეყნის შიდა ბაზარზე გაზის მიწოდებასა და გაყიდვას უზრუნველყოფს. გაზი გამოიყენება არა მხოლოდ გათბობისთვის, არამედ მრეწველობაში, ტრანსპორტსა და ელექტროენერგეტიკაშიც.
1 აპრილს კრემლში ნიკოლ ფაშინიანთან შეხვედრისას პუტინმა მას შეახსენა, რა პირობებით იღებს სომხეთი რუსულ გაზს. მან ხაზი გაუსვა, რომ რუსეთი სომხეთს გაზს ევროპულ ფასებზე რამდენჯერმე იაფად აწვდის: ევროპაში ფასი, მისი თქმით, 1000 კუბურ მეტრზე 600 დოლარს აჭარბებს, მაშინ როცა სომხეთი რუსულ გაზს 177.5 დოლარად იღებს.
ამ ციფრებში ფორმალურად უზუსტობა არ არის, თუმცა შედარება სრულად კორექტული არ არის: პუტინმა სომხეთისთვის გრძელვადიანი კონტრაქტით განსაზღვრული რუსული გაზის ფასი შეადარა ევროპულ ბირჟაზე ცვალებად ფასს და არა ანალოგიურ გრძელვადიან კონტრაქტს.
დრო შეიცვალა
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სფეროა ატომური ენერგეტიკა. მეწამორის მოქმედი ატომური ელექტროსადგური „როსატომთან“ დაკავშირებული სტრუქტურების მონაწილეობით შენარჩუნდა და მოდერნიზდა. თუმცა სწორედ ამ მიმართულებით ერევანი უკვე ალტერნატივებს ეძებს: სომხეთი ახალი რეაქტორის საკითხში განიხილავს არა მხოლოდ რუსეთის, არამედ აშშ-ის, საფრანგეთის, სამხრეთ კორეისა და ჩინეთის წინადადებებს. 2026 წლის თებერვალში სომხეთმა აშშ-თან სამოქალაქო ბირთვულ ენერგეტიკაში თანამშრომლობის შეთანხმებაც გააფორმა.
რუსეთს სხვა ბერკეტებიც აქვს. კოჩინიანის თქმით, სომხეთის რკინიგზა კვლავ რუსეთის კონცესიაშია, ქვეყანაში ისევ არის რუსეთის სამხედრო ბაზა და რუსი მესაზღვრეები. გარდა ამისა, შესაძლოა გაძლიერდეს ჰიბრიდული შეტევები, რომლებიც უკვე შეინიშნება. კიდევ ერთი მგრძნობიარე საკითხია რუსეთში მცხოვრები სომხური დიასპორა — მათ წინააღმდეგ მოსკოვს, თეორიულად, რეპრესიული ზომების გამოყენება შეუძლია.
თუმცა ექსპერტები არ ფიქრობენ, რომ უკრაინასთან შედარება სომხეთის წინააღმდეგ სამხედრო ძალის გამოყენების პირდაპირ მუქარას ნიშნავს. პოლიტოლოგ ალექსანდრ ისკანდარიანის თქმით, რუსეთს ჯერ პირველი ომის — ანუ უკრაინაში მიმდინარე ომის — მოგვარება სჭირდება. გარდა ამისა, გეოგრაფიული ვითარებაც განსხვავებულია: რუსეთსა და სომხეთს შორის საქართველოა, უკრაინასთან კი რუსეთს საერთო საზღვარი აქვს.
ისკანდარიანი ამბობს, რომ პუტინის განცხადებები უფრო გაღიზიანებას აჩვენებს. რუსეთის პოლიტიკურ ფსიქოლოგიაში ძლიერია „ალყაში მოქცეული ციხესიმაგრის“ აღქმა: მოსკოვი პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, რომლებსაც საკუთარ ინტერესთა ზონად მიიჩნევს, ნებისმიერ დასავლურ მიმართულებას საფრთხედ აღიქვამს.
მისი თქმით, უსაფრთხოების სფეროში რუსეთს სომხეთზე ზეწოლის ძველი შესაძლებლობები უკვე მნიშვნელოვნად დაკარგული აქვს. 2020-2023 წლებში რამდენიმე მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა: მეორე ყარაბაღის ომი, შემდეგ კი მთიანი ყარაბაღიდან სომხური მოსახლეობის დეპორტაცია, როდესაც ადგილზე რუსი სამშვიდობოებიც იყვნენ, თუმცა სომხური მოსახლეობის დაცვისთვის, ისკანდარიანის შეფასებით, არაფერი გაკეთებულა.
ამას დაემატა რუსეთის ომი უკრაინის წინააღმდეგ, რის შემდეგაც სომხეთი უსაფრთხოების სფეროში რეალურად რუსეთზე აღარ არის ორიენტირებული. სომხეთი რუსეთიდან იარაღს აღარ ყიდულობს და ფაქტობრივად აღარ მონაწილეობს კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის — ОДКБ-ს — მუშაობაში.
სომხეთმა ОДКБ-სგან დისტანცირება 2023 წლის იანვარში დაიწყო, როცა უარი თქვა ორგანიზაციის სამხედრო წვრთნების საკუთარ ტერიტორიაზე ჩატარებაზე. ერევანი ამას იმით ხსნიდა, რომ ОДКБ-მ აზერბაიჯანის მოქმედებებს მკაფიო შეფასება არ მისცა და საზღვარზე დაძაბულობის დროს სომხეთს არ დაეხმარა. 2024 წლის თებერვალში ფაშინიანმა უკვე პირდაპირ თქვა, რომ სომხეთის მონაწილეობა ОДКБ-ში „გაყინულია“.
იურიდიულად ერევანი ორგანიზაციიდან არ გამოსულა, მაგრამ მას შემდეგ მაღალი დონის მუშაობაში თითქმის აღარ მონაწილეობს და 2024 წელს ბლოკის დაფინანსებაზეც უარი თქვა.
სხვა არჩევანი
ერევანი არ ეთანხმება აზრს, რომ სომხეთმა უკვე ახლა უნდა გააკეთოს არჩევანი ევროკავშირსა და ევრაზიულ კავშირს შორის. ნიკოლ ფაშინიანმა განაცხადა, რომ ქვეყანა ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირში წევრობის საკითხს რეფერენდუმზე არ გაიტანს, რადგან ამის „ობიექტური აუცილებლობა“ არ არსებობს. მან აღნიშნა, რომ სომხეთი რჩება ЕАЭС-ის წევრად და პატივს სცემს პარტნიორებს.
ფაშინიანის პოზიცია ასეთია: სომხეთს შეუძლია ევროკავშირთან ურთიერთობების გაღრმავება ისე, რომ ეს ამ ეტაპზე რუსეთთან ურთიერთობის გაწყვეტის საკითხში არ გადაიზარდოს. სომხურ საზოგადოებაში რუსეთის მიმართ გაძლიერებული იმედგაცრუების მიუხედავად — როგორც უკრაინაში ომის, ისე ყარაბაღის კრიზისში მოსკოვის ქცევის გამო — ფაშინიანმა პუტინს დიპლომატიურად უპასუხა. მისი მთავარი ამოცანა ახლა არჩევნების მოგებაა.
საპარლამენტო არჩევნები სომხეთში 7 ივნისს უნდა გაიმართოს. ფაშინიანი არჩევნებში თავისი პარტიით, „სამოქალაქო ხელშეკრულებით“, მონაწილეობს. მისი კამპანია აგებულია აზერბაიჯანთან მშვიდობაზე, შიდა რეფორმებსა და ქვეყნის არსებობაზე საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში — ყარაბაღის დაბრუნების მცდელობის გარეშე.
ოპონენტები კი ფაშინიანს მარცხში, ბაქოსთვის დათმობებსა და მოსკოვთან ურთიერთობის დანგრევაში ადანაშაულებენ.
ფაშინიანის მთავარ მეტოქეებს შორის არის რამდენიმე ძალა. ერთ-ერთი თვალსაჩინო ახალი პროექტია ბლოკი „ძლიერი სომხეთი“, რომელიც რუს-სომეხ მილიარდერ სამველ კარაპეტიანთან არის დაკავშირებული. კარაპეტიანმა ქონება რუსეთში დააგროვა და მოსკოვთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობების აღდგენას უჭერს მხარს. ამჟამად ის შინაპატიმრობაშია საქმეზე, სადაც ფიგურირებს უკანონო გზით ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისკენ საჯარო მოწოდებებისა და ფულის გათეთრების ბრალდებები. თავად კარაპეტიანი ბრალდებებს უარყოფს.
რუსეთისა და კვიპროსის მოქალაქეობის გამო ის ვერ გახდება პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატი და ვერც პარლამენტში იყრის კენჭს. მიუხედავად ამისა, მისი პოლიტიკური პროექტი ფაშინიანის მოწინააღმდეგე ამომრჩევლისთვის ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად იქცა.
1 აპრილს ფაშინიანთან შეხვედრისას პუტინმა თვითონვე ახსენა, რომ სომხეთში არის „ბევრი პოლიტიკური ძალა“, რომელიც პრორუსულ პოზიციას იკავებს, და გამოთქვა იმედი, რომ ისინი არჩევნებში მონაწილეობას შეძლებენ. მან ასევე მიანიშნა ადამიანებზე, რომლებიც, მისი თქმით, „თავისუფლების აღკვეთის ადგილებში“ იმყოფებიან, მიუხედავად იმისა, რომ რუსული პასპორტი აქვთ. ეს აშკარა მინიშნება იყო სამველ კარაპეტიანზე.
კარაპეტიანის გარდა, მოსკოვთან დაახლოებაში უპირატესობას ხედავენ ძველი ოპოზიციის წარმომადგენლებიც. ბლოკ „სომხეთს“ არჩევნებზე ყოფილი პრეზიდენტი რობერტ კოჩარიანი მიუძღვება — ფაშინიანის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და ხანგრძლივი ოპონენტი. არჩევნებში მონაწილეობს ასევე ბიზნესმენ გაგიკ ცარუკიანის „აყვავებული სომხეთი“.
ორივე პოლიტიკოსი აღიქმება ძალად, რომლისთვისაც რუსეთთან ურთიერთობის აღდგენა ბუნებრივი პოლიტიკური კურსი იქნებოდა. მათი პრობლემა კი ის არის, რომ სომხური საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის ისინი არა მხოლოდ მოსკოვთან, არამედ ძველ ძალაუფლებრივ სისტემასთანაც ასოცირდებიან — იმ სისტემასთან, რომელიც 2018 წლის „ხავერდოვანი რევოლუციის“ შედეგად დაინგრა.
რუსეთს „ცუდად ესმის“ სომხეთის
არეგ კოჩინიანი პუტინის განცხადებებს არჩევნებამდე ერთი თვით ადრე პირდაპირ მცდელობად მიიჩნევს, გავლენა მოახდინოს შედეგებზე. თუმცა, მისი თქმით, რუსეთში სომხეთი და სომხური საზოგადოებრივი აზრი ძალიან ცუდად ესმით. ის, რაც კრემლში გარკვეული პოლიტიკური ძალებისთვის სასარგებლო მხარდაჭერად მიაჩნიათ, სინამდვილეში მათ იმიჯზე ხშირად უარყოფითად მოქმედებს.
პოლიტოლოგ ალექსანდრ ისკანდარიანის აზრით, რუსეთიც და ზოგჯერ დასავლეთიც პოსტსაბჭოთა ქვეყნებს ხშირად მხოლოდ დასავლეთსა და რუსეთს შორის ბრძოლის ველად აღიქვამენ და ამით ხშირად ცდებიან. წინასაარჩევნო კამპანიაში რა თემებიც არ უნდა ჟღერდეს, მისი თქმით, იმის თქმა, რომ ყველაფერი მხოლოდ მოსკოვსა და ბრიუსელს შორის არჩევანზე დადის, ზედმეტად გამარტივებული ხედვაა.
კოჩინიანის შეფასებით, 7 ივნისს სომხების წინაშე სამი კითხვა დადგება და მხოლოდ ერთი მათგანი შეეხება საგარეო პოლიტიკურ კურსს. მთავარი არჩევანი კი, მისი თქმით, არის არჩევანი მშვიდობის პოლიტიკასა და ომის პოლიტიკას შორის.
ფაშინიანი თავის მთავარ ოპონენტებს „ომის პარტიად“ წარმოაჩენს — ძალებად, რომლებმაც შესაძლოა ქვეყანა უკან დააბრუნონ: რუსეთზე დამოკიდებულებაში, აზერბაიჯანთან კონფლიქტში და ძველ ელიტებთან.
ოპოზიცია კი ფაშინიანს საპირისპიროში ადანაშაულებს: მათი თქმით, მისი კურსი ახალ დათმობებამდე, სუვერენიტეტის დაკარგვამდე და ქვეყნის მთავარი ეკონომიკური პარტნიორისგან სახიფათო დაშორებამდე მიიყვანს. თუმცა ოპოზიციის სირთულე ისიც არის, რომ მათი დღის წესრიგი მეტწილად აგებულია არა იმაზე, რას სთავაზობენ ქვეყანას, არამედ იმაზე, ვის და რას ეწინააღმდეგებიან.
ისკანდარიანის თქმით, ფაშინიანს მარტივი, მაგრამ გასაგები გზავნილი აქვს: „ჩვენ ვართ მშვიდობის პარტია, დანარჩენები — ომისკენ მიდიან. თუ ჩვენ გარდა ვინმე გაიმარჯვებს, იქნება ომი.“ მეორე გზავნილი კი ასეთია: „ჩვენ ვართ ევროპეიზაციის მომხრეები, დანარჩენები — პრორუსები.“ სომხეთში ეს გზავნილი დღეს საკმაოდ კარგად მუშაობს, რადგან რუსეთის მიმართ დამოკიდებულება არც ისე პოზიტიურია.
კოჩინიანი არჩევნების შედეგების პროგნოზს ჯერ არ აკეთებს. მისი თქმით, ფაშინიანის საყრდენი უფრო უფროსი თაობაა, ახალგაზრდობა კი ძირითადად ოპოზიციურად არის განწყობილი და გარკვეულ პოსტმოდერნისტულ განწყობაში იმყოფება — თითქოს „არ არსებობს არც სრული სიმართლე, არც სრული ტყუილი, ყველაფერი შედარებითია“.
განსხვავებული შეფასებების მიუხედავად, ორივე ექსპერტი თანხმდება, რომ მომავალი არჩევნები სომხეთისთვის პირველ რიგში არც რუსეთზეა, არც ევროკავშირზე — ის სომხეთზეა.
ქვეყანა რთული გეოპოლიტიკური კვანძის შუაგულშია: სამხრეთით ირანია, რომელიც აშშ-სა და ისრაელთან დაპირისპირებაშია; აღმოსავლეთით — აზერბაიჯანი; დასავლეთით — თურქეთი, რომელიც ბაქოს უჭერს მხარს; ჩრდილოეთით — საქართველო, რომლის ევროპული გზაც პოლიტიკური კრიზისის გამო ფაქტობრივად გაყინულია. ამიტომ, რუსეთის მხრიდან მუქარების მიუხედავად, სომხები არჩევნებზე ბევრად უფრო უშუალო და სასიცოცხლო საკითხებს გადაწყვეტენ, ვიდრე ვლადიმირ პუტინთან „განქორწინების“ ფორმალური გაფორმებაა.
