Category: კავკასია

დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ შესაძლოა მალე დასრულდეს ირანის წინააღმდეგ ოპერაცია, რომელიც აშშ-მ და ისრაელმა სამი კვირის წინ დაიწყეს. ამავე დროს, მედია იუწყება, რომ პენტაგონი ახლო აღმოსავლეთში გზავნის სამ ხომალდს და 2000-ზე მეტ საზღვაო ქვეითს, ხოლო თეირანმა საშუალო რადიუსის ორი რაკეტა გაუშვა აშშ-ბრიტანეთის ერთობლივი ბაზის — დიეგო გარსიას მიმართულებით, რომელიც ირანიდან თითქმის 4 ათასი კილომეტრით არის დაშორებული.მედიის ცნობით, ეს წარუმატებელი შეტევა განხორციელდა მანამდე, სანამ ბრიტანეთი აშშ-ს მიერ მისი ბაზების გამოყენების შესაძლებლობებს გააფართოებდა.

„ჩვენ ძალიან ახლოს ვართ ჩვენი მიზნების მიღწევასთან, ამიტომ განვიხილავთ ახლო აღმოსავლეთში ირანის ტერორისტული რეჟიმის წინააღმდეგ მიმდინარე ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციის შეკვეცის შესაძლებლობას“, — დაწერა ტრამპმა Truth Social-ზე.

მანამდე აშშ-ის პრეზიდენტმა ჟურნალისტებს უთხრა: „მე არ მსურს ზავის დადება“. „ზავს არ დებენ მაშინ, როცა ფაქტობრივად ანადგურებენ მეორე მხარეს“, — აღნიშნა მან.

შაბათის ღამეს ისრაელმა ახალი დარტყმები მიიტანა თეირანსა და ბეირუთზე. საუდის არაბეთმა, ქუვეითმა და ისრაელმა კვლავ განაცხადეს დრონებისა და რაკეტების ჩამოგდების შესახებ.

ისრაელის სამხედროებმა განაცხადეს, რომ შაბათის შეტევების წინ მათ გაავრცელეს ევაკუაციის გაფრთხილება ბეირუთის სამხრეთ გარეუბნების შვიდ რაიონში. პარასკევს ისრაელმა ორი მასშტაბური ავიადარტყმის ტალღა მიიტანა თეირანსა და ცენტრალურ ირანზე, ხოლო თავად ისრაელი ირანის მხრიდან მრავალრიცხოვანი სარაკეტო შეტევების სამიზნე გახდა.

პოლიციის ინფორმაციით, პარასკევს ირანული რაკეტის ნამსხვრევები იერუსალიმის ძველი ქალაქის მახლობლად ჩამოვარდა — ეს ადგილი წმინდაა ქრისტიანებისთვის, იუდეველებისთვის და მუსლიმებისთვის. დაშავებულთა შესახებ ინფორმაცია არ გავრცელებულა.

სიტუაცია ჰორმუზის სრუტეში

„ჰორმუზის სრუტე უნდა იყოს დაცული და კონტროლირებადი იმ ქვეყნების მიერ, რომლებიც მას იყენებენ — შეერთებული შტატები ამას არ აკეთებს!“ — დაწერა ტრამპმა.

„თუ მოგვმართავენ, ჩვენ დავეხმარებით ამ ქვეყნებს სრუტის უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში, მაგრამ ეს საჭირო აღარ უნდა იყოს, როდესაც ირანის მხრიდან საფრთხე აღმოიფხვრება. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მათთვის ეს რთული სამხედრო ოპერაცია არ იქნება.“

აშშ-ის პრეზიდენტი უკვე ერთ კვირაზე მეტია ცდილობს საერთაშორისო კოალიციის შექმნას, რომელიც ჰორმუზის სრუტის კონტროლისთვის საბრძოლო ხომალდებს გაგზავნის. 28 თებერვლამდე სწორედ ამ სრუტით გადიოდა მსოფლიოს ნავთობის დაახლოებით მეხუთედი.

შაბათისთვის სამხრეთ კორეა და ბაჰრეინი შეუერთდნენ განცხადებას „მზადყოფნის შესახებ, შეიტანონ წვლილი სრუტეში უსაფრთხო გადაადგილების უზრუნველყოფაში“. თავდაპირველად განცხადებას ხელი მოაწერეს დიდი ბრიტანეთის, საფრანგეთის, გერმანიის, იტალიის, ნიდერლანდების და იაპონიის ლიდერებმა, შემდეგ კი შეუერთდნენ კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია, დანია, ლატვია, სლოვენია, ესტონეთი, ნორვეგია, შვედეთი, ფინეთი, ჩეხეთი, რუმინეთი და ლიტვა.

ჯერ უცნობია, კონკრეტულად რა ზომები იქნება მიღებული საზღვაო მარშრუტის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და როდის. გერმანიამ და საფრანგეთმა განაცხადეს, რომ პირველ რიგში საბრძოლო მოქმედებები უნდა შეწყდეს. გერმანიის კანცლერმა ფრიდრიხ მერცმა აღნიშნა, რომ ამ საკითხზე ტრამპთან საუბარს შაბათ-კვირას გეგმავს.

შაბათს ცნობილი გახდა, რომ ირანი მზად არის დაუშვას ჰორმუზის სრუტეში იაპონიასთან დაკავშირებული გემების გავლა. ამის შესახებ სააგენტო Kyodo-ს ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აბას არაღჩიმ განუცხადა. როგორც Reuters აღნიშნავს, იაპონია თავისი ნავთობის დაახლოებით 90%-ს სწორედ ამ სრუტის გავლით იღებს.

არაღჩის განცხადებაზე პასუხად იაპონიის მთავრობის წარმომადგენელმა Kyodo-ს უთხრა, რომ „ირანთან პირდაპირი მოლაპარაკებები ბლოკადის მოხსნის ყველაზე ეფექტური გზაა“. მან ასევე აღნიშნა, რომ საჭიროა მაქსიმალური სიფრთხილე, რათა არ მოხდეს აშშ-ის პროვოცირება და დაამატა, რომ თუნდაც იაპონურ გემებს სრუტეში გადაადგილების უფლება მიეცეთ, ეს მიმდინარე ენერგეტიკულ კრიზისს სრულად ვერ მოაგვარებს.

ტრამპის ადმინისტრაციამ, რომელიც ცდილობს მიწოდების გაზრდასა და ფასების შემცირებას, განაცხადა, რომ 30 დღით გააუქმებს სანქციებს, რათა შესაძლებელი გახდეს ირანული ნავთობის — დაახლოებით 140 მილიონი ბარელის  გაყიდვა, რომელიც ომის გამო ტანკერებში იყო გაჭედილი. მანამდე ვაშინგტონმა ერთი თვით შეაჩერა სანქციები მსგავსი მოცულობის რუსულ ნავთობზეც.

აშშ-ის ფინანსთა მინისტრმა სკოტ ბესენტმა X-ზე დაწერა, რომ ირანს გაუჭირდება ამ შემოსავლებზე წვდომა, რადგან ლიცენზია „მკაცრად შემოიფარგლება უკვე გზაში მყოფი ნავთობით და არ ითვალისწინებს ახალ შესყიდვებს ან მოპოვებას“.

„ფაქტობრივად, ჩვენ ირანულ ნავთობს თეირანის წინააღმდეგ გამოვიყენებთ, რათა ფასების ზრდა შევაკავოთ“, — განაცხადა მან.

მედია წერს ამერიკული სამხედროების გადაგზავნაზე

Wall Street Journal-ის ინფორმაციით, პენტაგონი დამატებით გზავნის ახლო აღმოსავლეთში სამ ხომალდს და 2000-ზე მეტ საზღვაო ქვეითს.

სამმა ამერიკელმა ოფიციალურმა პირმა Reuters-ს დაუდასტურა, რომ რეგიონში გაიგზავნება დაახლოებით 2500 საზღვაო ქვეითი, ასევე სადესანტო ხომალდი Boxer და მასთან დაკავშირებული საბრძოლო გემები.

Reuters/Ipsos-ის გამოკითხვის მიხედვით, ამერიკელების თითქმის ორი მესამედი მიიჩნევს, რომ ტრამპი გასცემს ბრძანებას სახმელეთო ოპერაციის დაწყებაზე, თუმცა მხოლოდ 7% უჭერს ასეთ ნაბიჯს მხარს.

მანამდე Reuters-ის წყაროები ამბობდნენ, რომ შესაძლო სამიზნეებად განიხილება ირანის სანაპირო ან კუნძული ხარკი, რომლის გავლით ექსპორტდება ირანის ნავთობის დაახლოებით 90%. მათი თქმით, ჯარების გაგზავნის საბოლოო გადაწყვეტილება ჯერ მიღებული არ არის.

ხუთშაბათს ჟურნალისტის შეკითხვაზე პასუხად ტრამპმა განაცხადა, რომ „ჯარებს არსად აგზავნის“ და დაამატა: „რომც ვაკეთებდე ამას, თქვენ ნამდვილად არ გეტყოდით“.

CBS-ის ინფორმაციით, ამერიკელი სამხედროები უკვე დეტალურად ემზადებიან ირანში შესაძლო სახმელეთო ძალების გადასროლისთვის. არხის წყაროების მიხედვით, პენტაგონის მაღალი რანგის წარმომადგენლები უკვე აყენებენ კონკრეტულ მოთხოვნებს მსგავსი ოპერაციების დაგეგმვასთან დაკავშირებით.

ტრამპის ადმინისტრაცია ასევე ამუშავებს სტრატეგიებს ირანის ბირთვული მასალების ამოსაღებად — CBS-ის ცნობით, გეგმები ფოკუსირებულია სპეციალური ოპერაციების ერთობლივი სარდლობის ძალების შესაძლო გამოყენებაზე.

ბრიტანეთმა აშშ-ს მიმართულებით კიდევ ერთი ნაბიჯი გადადგა

პარასკევს ბრიტანეთის მთავრობამ აშშ-ს მისცა ნებართვა გამოიყენოს ბრიტანეთში არსებული სამხედრო ბაზები ირანის სარაკეტო დანადგარებზე დარტყმისთვის, რომლებიც ჰორმუზის სრუტეში გემებს უტევენ.

დაუნინგ-სტრიტის განცხადებით, პარასკევს მინისტრები შეიკრიბნენ ირანთან ომისა და სრუტის ბლოკირების საკითხის განსახილველად.

„მათ დაადასტურეს, რომ აშშ-ის მიერ ბრიტანული ბაზების გამოყენების შეთანხმება რეგიონში კოლექტიური თავდაცვის ფარგლებში მოიცავს თავდაცვით ოპერაციებს ირანის სარაკეტო სისტემების წინააღმდეგ და იმ შესაძლებლობების შესუსტებას, რომლებიც გამოიყენება ჰორმუზის სრუტეში გემებზე თავდასხმისთვის“, — ნათქვამია განცხადებაში.

მანამდე ლონდონი აშშ-ს აძლევდა უფლებას გამოეყენებინა ბაზები მხოლოდ იმ ოპერაციებისთვის, რომლებიც მიზნად ისახავდა ირანის მხრიდან სარაკეტო თავდასხმების თავიდან აცილებას, რომლებიც საფრთხეს უქმნიდა ბრიტანულ ინტერესებს ან ადამიანთა სიცოცხლეს.

ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა X-ზე დაწერა, რომ ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრი კირ სტარმერი „საფრთხის ქვეშ აყენებს ბრიტანელების სიცოცხლეს, როცა აშშ-ს აძლევს უფლებას გამოიყენოს ბრიტანული ბაზები ირანის წინააღმდეგ აგრესიისთვის“.

ომის დასაწყისში სტარმერმა უარი თქვა აშშ-ის თხოვნაზე, ბრიტანული ბაზები გამოეყენებინათ ირანზე დარტყმებისთვის და განაცხადა, რომ საჭირო იყო სამხედრო მოქმედებების კანონიერების შეფასება. თუმცა მოგვიანებით მან შეცვალა პოზიცია, მას შემდეგ რაც ირანმა დარტყმები მიიტანა ბრიტანეთის მოკავშირეებზე ახლო აღმოსავლეთში. შედეგად, აშშ-ს მიეცა უფლება გამოიყენოს RAF Fairford-ის ავიაბაზა ინგლისში და დიეგო გარსია — ამერიკა-ბრიტანეთის ერთობლივი ბაზა ინდოეთის ოკეანეში.

თეირანის შეტევა დიეგო გარსიაზე

ამავე დროს, Wall Street Journal წერს, რომ ირანმა ორი საშუალო რადიუსის ბალისტიკური რაკეტა გაუშვა დიეგო გარსიის ბაზის მიმართულებით, რომელიც ირანის სანაპიროდან თითქმის 4 000 კილომეტრით არის დაშორებული. წყაროების თქმით, ერთ-ერთი რაკეტა ზღვაში ჩავარდა, ხოლო მეორე ამერიკულმა გამანადგურებელმა SM-3 ტიპის გადამჭერი რაკეტით გაანეიტრალა.

დიეგო გარსიას ავიაბაზა ერთ-ერთი მთავარი სტრატეგიული ობიექტია აშშ-ისთვის — აქ განთავსებულია მძიმე ბომბდამშენები, რომლებიც ახლო აღმოსავლეთში ოპერაციებისთვის გამოიყენება. BBC-ის ცნობით, ირანმა მართლაც გაუშვა რაკეტები ამ ერთობლივი ბრიტანულ-ამერიკული ბაზის მიმართულებით.

შეტევა წარუმატებელი იყო და განხორციელდა მანამდე, სანამ ბრიტანეთი ოფიციალურად გააფართოებდა აშშ-ის მიერ თავისი ბაზების გამოყენებას. CNN-ის ცნობით, რაკეტები პარასკევს დილით გაუშვეს.

ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ასევე განაცხადა:

„ბრიტანელთა უმრავლესობას არ სურს მონაწილეობა მიიღოს ისრაელისა და აშშ-ის ომში ირანის წინააღმდეგ. საკუთარი ხალხის იგნორირებით, ბატონი სტარმერი საფრთხის ქვეშ აყენებს ბრიტანელების სიცოცხლეს.“

ბრიტანეთის თავდაცვის სამინისტრომ არც დაადასტურა და არც უარყო ინფორმაცია დიეგო გარსიაზე რაკეტების გაშვების შესახებ. „ირანის უპასუხისმგებლო თავდასხმები, რომლებიც მთელ რეგიონს აზარალებს და ჰორმუზის სრუტეს მძევლად აქცევს, საფრთხეს უქმნის ბრიტანეთის ინტერესებსა და მის მოკავშირეებს“, — განაცხადეს სამინისტროში.

ამ ეტაპზე არ არსებობს ინფორმაცია, რომ აშშ-მ ინდოეთის ოკეანეში მდებარე ბრიტანული ბაზიდან უკვე განახორციელა ბომბდამშენების გამოყენებით დარტყმები.

აშშ-ის პრეზიდენტი ომის დაწყების შემდეგ არაერთხელ აკრიტიკებდა ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრს იმის გამო, რომ ის არ უჭერდა მხარს ირანის წინააღმდეგ ოპერაციას. წინა დღეს ტრამპმა კიდევ ერთხელ გააკრიტიკა ნატო, წევრი ქვეყნები კი „მშიშრებად“ მოიხსენია.

„აშშ-ის გარეშე ნატო ქაღალდის ვეფხვია! — დაწერა მან Truth Social-ზე. — ისინი ჩივიან ნავთობის მაღალ ფასებზე, რომელსაც იხდიან, მაგრამ არ სურთ დაეხმარონ ჰორმუზის სრუტის გახსნას — ეს ხომ მარტივი სამხედრო ოპერაციაა. მშიშრები არიან, და ამას დავიმახსოვრებთ“, — თქვა ტრამპმა.

ხამენეის მიმართვა

ირანის ახალმა უზენაესმა ლიდერმა მოჯთაბა ხამენეიმ ნოვრუზთან — სპარსულ ახალ წელთან — დაკავშირებით მიმართვა გაავრცელა.

სახელმწიფო ტელევიზიით წაიკითხეს მისი ცხრა გვერდიანი წერილობითი გზავნილი, რომელიც ასევე ირანულ მედიაში გამოქვეყნდა, იუწყება BBC-ის სპარსული სამსახური.

ხამენეის თქმით, ირანმა წელს სამი ომი გადაიტანა: ივნისში — ისრაელთან, მიმდინარე ომი და მესამე — პროტესტებთან დაკავშირებული დაპირისპირება, რომელიც დეკემბრის ბოლოს დაიწყო. მან თავისი მამის, ალი ხამენეის 28 თებერვლის გარდაცვალება „მოწამებრივი სიკვდილის ტრაგედიად“ და „საყვარელი ლიდერის“ დაკარგვად შეაფასა.

ხამენეი-უმცროსმა, რომელიც საჯაროდ აღარ გამოჩენილა იმ დროიდან, რაც ისრაელის შეტევის შედეგად მისი მამა დაიღუპა, განაცხადა, რომ ირანელებმა ერთიანობითა და წინააღმდეგობით უპასუხეს და „მტერს დამაბნეველი დარტყმა მიაყენეს“.

აშშ-ის დაზვერვის ერთ-ერთმა წყარომ Reuters-ს უთხრა, რომ ხამენეის ეს მიმართვა კითხვებს აჩენს მის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე, რადგან ტრადიციულად მისი მამა ნოვრუზს ვიდეომიმართვით აღნიშნავდა.

დარტყმა ნატანზის ბირთვულ ობიექტზე

ირანის ატომური ენერგიის ორგანიზაციამ განაცხადა, რომ შაბათს დილით ირანის ცენტრალურ ნაწილში მდებარე ნატანზის ბირთვული ობიექტი კვლავ გახდა შეტევის სამიზნე.

ირანული მედიის მიერ გავრცელებულ განცხადებაში ნათქვამია, რომ ჩატარდა „ტექნიკური და სპეციალიზებული შეფასებები“ რადიაციული დაბინძურების შესახებ და შედეგების მიხედვით „რადიოაქტიური ნივთიერებების გაჟონვა არ დაფიქსირებულა და მიმდებარე ტერიტორიების მოსახლეობისთვის საფრთხე არ არსებობს“.

ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტომ  განაცხადა, რომ თეირანმა დაადასტურა ობიექტზე შეტევა.

მარტის დასაწყისშიც ირანი უკვე აცხადებდა ნატანზზე დარტყმის შესახებ. ივნისში აშშ-მ ბომბები ჩამოყარა სამ ბირთვულ ობიექტზე — ნატანზში, ფორდოში და ისფაჰანში — რის შემდეგაც ტრამპმა განაცხადა, რომ ეს შეტევები „სრულად ანადგურებდა“ ირანის ბირთვულ პროგრამას.

ამავე დროს, ერაყში დრონის დარტყმის შედეგად დაზვერვის სამსახურის შტაბზე ერთი ოფიცერი დაიღუპა, იუწყება AFP და Reuters. ბაღდადში მდებარე ობიექტი შაბათს დილით გახდა შეტევის სამიზნე.

რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა ირანს მიმართა და განაცხადა, რომ რუსეთი რჩება „ერთგულ მეგობრად და სანდო პარტნიორად ირანისთვის ამ რთულ პერიოდში“.

კრემლის ცნობით, ნოვრუზის – სპარსული ახალი წლის აღსანიშნავად გაგზავნილ მისალოც გზავნილში პუტინმა ირანის ხალხს უსურვა „ძალა, ღირსებით გადალახონ ეს მძიმე განსაცდელები“. მისი გზავნილი მიმართული იყო უზენაეს ლიდერ აიათოლა მოჯთაბა ხამენეის და პრეზიდენტ მასუდ პეზეშქიანისადმი.

მიმდინარე თვის დასაწყისში დასავლური დაზვერვის ერთ–ერთ წარმომადგენელზე დაყრდნობით გავრცელდა ინფორმაცია, რომ რუსეთი ეხმარება ირანს მოწინავე დრონების ტაქტიკის განვითარებაში, რათა ახლო აღმოსავლეთში აშშ-ისა და სპარსეთის ყურის ქვეყნების ობიექტებზე იერიშები მიიტანოს. აქამდე რუსეთის მხრიდან ირანისთვის დაზვერვის მონაცემების გაზიარება აღწერილი იყო როგორც ზოგადი დახმარება სამიზნეების შერჩევაში, თუმცა კონკრეტული ტაქტიკური რჩევები უკვე უფრო მაღალი დონის მხარდაჭერას წარმოადგენს.

CNN  იუწყება, რომ რუსეთი ირანს აწვდის ინფორმაციას ამერიკული ჯარების, გემებისა და ავიაციის მდებარეობისა და გადაადგილების შესახებ –  რამდენიმე წყაროს მიხედვით, რომლებიც აშშ-ის დაზვერვის ანგარიშებს იცნობენ.

ერთ-ერთი წყაროს განცხადებით, რუსეთის მიერ გაზიარებული ინფორმაციის დიდი ნაწილი მიღებულია მოსკოვის მაღალტექნოლოგიური ორბიტული  თანამგზავრული სისტემებიდან.

რუსეთსა და ირანს შორის არსებობს სტრატეგიული პარტნიორობა. ირანმა უკრაინასთან კონფლიქტის დასაწყისში რუსეთის სამხედროებს მიაწოდა „შაჰედის“ ტიპის დრონები. თავის მხრივ, რუსეთი ირანს ეხმარება სამოქალაქო ბირთვული პროგრამის განვითარებაში.

ბელარუსში 250 პოლიტიკური პატიმარი გაათავისუფლეს ალექსანდრ ლუკაშენკოსა და დონალდ ტრამპის სპეციალურ წარმომადგენელ ჯონ კოულს შორის შეხვედრის შემდეგ — ამის შესახებ ბელარუსის ლიდერის პრესსამსახური იუწყება.

როგორც „ნაშა ნივა“ და სხვა მედიასაშუალებები წერენ, გათავისუფლებულთა სიაში არიან ტელეარხის ჟურნალისტი ეკატერინა ანდრეევა, ბლოგერი ედუარდ პალჩისი და უფლებადამცველი ნასტა ლოიკო. ასევე გათავისუფლდა ნიკიტა ზოლოტარიოვი, რომელსაც არასრულწლოვან ასაკში მიუსაჯეს ხუთი წელი სასწავლო კოლონიაში საპროტესტო აქციებში მონაწილეობისთვის.

კიდევ ერთი გათავისუფლებული არის პისკის მცხოვრები სერგეი მოვშუკი, რომელსაც საპროტესტო აქციებში მონაწილეობისთვის ექვსი წლითა და ექვსი თვით ჰქონდა თავისუფლების აღკვეთა მისჯილი.

მისი მეუღლე ჯერ კიდევ 2025 წლის თებერვალში შეიწყალეს და ბელარუსიდან გააძევეს. გათავისუფლებულთა შორის არიან ასევე საპროტესტო აქციების მონაწილე კირილ კაზეი, რომელიც შვიდწლიან სასჯელს იხდიდა, და ყოფილი მებაჟე ნიკოლაი კულეშოვი, რომელიც ეხმარებოდა იმ ადამიანებს საზღვრის გადაკვეთაში, რომლებსაც დაკავება ემუქრებოდათ.

ლუკაშენკოსთან შეხვედრის შემდეგ ჯონ კოულმა სოციალურ ქსელში გამოაქვეყნა ფოტო გათავისუფლებულ პოლიტპატიმრებთან ერთად.

მედიისა და უფლებადამცველების ინფორმაციით, მინიმუმ 15 პოლიტიკური პატიმარი ლიტვაში გადაიყვანეს, დანარჩენები კი ბელარუსის ტერიტორიაზე დარჩებიან.

ლუკაშენკოს პრესსამსახურის განცხადებით, პოლიტპატიმრები პირველ რიგში გათავისუფლდნენ ბელარუსის პრეზიდენტის „ჰუმანიზმის პრინციპების“ შედეგად; დემოკრატიული ძალების ლიდერმა სვეტლანა ტიხანოვსკაიამ კი ამ გათავისუფლებას „დიდი სიხარული“ უწოდა.

ხუთშაბათს მინსკში ალექსანდრ ლუკაშენკოს შეხვდა ამერიკული დელეგაცია ჯონ კოულის ხელმძღვანელობით.

გასულ წელს ლუკაშენკო რამდენჯერმე შეხვდა კოულს და ამ შეხვედრების შემდეგაც ხდებოდა პოლიტპატიმრების გათავისუფლება.

დეკემბერში კოლონიები დატოვეს და ბელარუსიც დატოვეს 2020 წლის პროტესტების ერთ-ერთმა ლიდერმა მარია კოლესნიკოვამ, ყოფილმა საპრეზიდენტო კანდიდატმა ვიქტორ ბაბარიკომ და ნობელის პრემიის ლაურეატმა უფლებადამცველმა ალეს ბელიაცკიმ.

იმ დროს ლუკაშენკომ შეიწყალა 123 ადამიანი. სექტემბერში კი გაათავისუფლეს 52 პატიმარი, მათ შორის ოპოზიციის ვეტერანი ნიკოლაი სტატკევიჩი, რომელმაც ბელარუსის დატოვებაზე უარი განაცხადა.

უცნობი დრონები შენიშნეს აშშ-ის ბაზის თავზე, სადაც ცხოვრობენ მარკო რუბიო და პიტ ჰეგსეთი – წერს Washington Post.

ვაშინგტონში მდებარე აშშ-ის სამხედრო ბაზა ფორტ-მაკნეირის თავზე, სადაც ცხოვრობენ მაღალი რანგის ამერიკელი ოფიციალური პირები, მათ შორის სახელმწიფო მდივანი მარკო რუბიო და თავდაცვის მინისტრი პიტ ჰეგსეთი, დაფიქსირდა დაუდგენელი წარმომავლობის უპილოტო აპარატები. The Washington Post-ის ინფორმაციით, აშშ-ის ხელისუფლებას ჯერჯერობით არ დაუდგენია, ვინ გაუშვა ისინი.

ვაშინგტონში შენიშნული დრონები გამოჩნდა იმ ფონზე, როდესაც აშშ-მ გამოაცხადა გლობალური გაფრთხილების დონე საზღვარგარეთ მდებარე დიპლომატიური წარმომადგენლობებისთვის და ქვეყნის შიგნით რამდენიმე ბაზა დახურა საფრთხეების გამო. ამ კვირაში ნიუ-ჯერსიში მდებარე გაერთიანებულმა ბაზამ მაკგუაირ-დიქს-ლეიქჰერსტმა და ფლორიდაში მდებარე მაკდილის ავიაბაზამ სამხედროების დაცვის დონე „ჩარლი“-მდე გაზარდეს.  ეს ნიშნავს, რომ სარდლობას აქვს სადაზვერვო ინფორმაცია, რომელიც მიუთითებს შესაძლო თავდასხმაზე ან საფრთხეზე. უფრო მაღალი დონე მხოლოდ „დელტაა“, რომელიც გამოიყენება მაშინ, როდესაც თავდასხმა უკვე მოხდა ან მოსალოდნელია.

Washington Post-ის ცნობით, აშშ-ში შიშობენ, რომ ირანის საპასუხო მოქმედებები შეიძლება გავრცელდეს ამერიკელ ოფიციალურ პირებზე. აღნიშნულია, რომ ფორტ-მაკნეირის თავზე დრონების გამოჩენის გამო ხელმძღვანელობამ განიხილა მაღალი რანგის ოფიციალური პირების სხვა ადგილას გადაყვანის შესაძლებლობაც, თუმცა ჯერჯერობით ისინი არ გადაუყვანიათ. მათი ბაზაზე განთავსების შესახებ ინფორმაცია რამდენიმე მედიასაშუალებამ ოქტომბერში გაავრცელა.

ფორტ-მაკნეირზე განთავსებულია ეროვნული თავდაცვის უნივერსიტეტი და პენტაგონის ზოგიერთი ყველაზე მაღალი რანგის სამხედრო ხელმძღვანელი. ტრადიციულად, ბაზაზე პოლიტიკური ლიდერები არ ცხოვრობდნენ, თუმცა ბოლო პერიოდში ტრამპის ადმინისტრაციის უფრო და უფრო მეტი წარმომადგენელი გადავიდა ამ რაიონში მდებარე ბაზებზე უსაფრთხოების მოსაზრებებით.

ბაზა მოხერხებულად მდებარეობს კაპიტოლიუმის გორაკთან და თეთრ სახლთან ახლოს, თუმცა მას არ აქვს ისეთი მასშტაბის უსაფრთხოების ზონა, როგორიც სხვა ბაზებს აქვთ დედაქალაქის რეგიონში.

ისრაელი და აშშ უკვე მეორე კვირაა ბომბავენ ირანის ისლამურ რესპუბლიკას, ხოლო მუსლიმური სამყარო ამ ომს გვერდიდან აკვირდება: ზოგი – პირველ რიგში სპარსეთის ყურის ქვეყნები – თითქოს პირველი რიგებიდან, სხვები კი ზედა გალერეიდან. მაგრამ არცერთი ისლამური ქვეყანა არ ჩქარობს ირანის დახმარებას, და ბევრს, პირიქით, ის საფრთხედ მიაჩნია.

რატომ?

სასწორის ერთ მხარეს დგას პანმუსლიმური სოლიდარობის მითი, ხოლო მეორე მხარეს — კონფესიური წინააღმდეგობები, ურთიერთ უნდობლობა, ეროვნული ინტერესები, აშშ-ზე დამოკიდებულება და სურვილის არქონა, კიდევ ერთ ომში ჩაითრიონ, რომლის შედეგებიც არაპროგნოზირებადია. ირანი ცდილობს გახდეს ბირთვული სახელმწიფო და რეგიონული ჰეგემონი. ამასთან, უკვე მეორე კვირაა ის მეზობელ არაბულ ქვეყნებსაც ესვრის რაკეტებს.

„ეს ირანის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სტრატეგიული შეცდომაა ბოლო წლებში. დიდი ხნის განმავლობაში თეირანი საკმაოდ ოსტატურად თამაშობდა საკუთარ თამაშს და ცდილობდა თავი წარმოეჩინა არაბული სამყაროსთვის, როგორც ისლამური სოლიდარობის დამცველი და ყველა მუსლიმისთვის ჰუმანიტარული გზავნილის მატარებელი. თუმცა დღეს სწორედ ირანი ურტყამს არაბულ ქვეყნებს — თანაც წმინდა რამადანის თვეში,“ — ამბობს ახლო აღმოსავლეთის საკითხების სპეციალისტი იასმინა ასრარგისი.

ისლამური სამყარო არ არის მონოლითური. თითოეული მუსლიმური (ძირითადად არაბული) ქვეყნის ხელისუფლება პირველ რიგში საკუთარი პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესებით ხელმძღვანელობს და არ არის მზად, აბსტრაქტული სოლიდარობის გამო ირანის დასახმარებლად გადაეშვას.

მით უმეტეს, რომ ირანისადმი დამოკიდებულება მუსლიმურ სამყაროში რთულია. ეს არ არის არაბული ქვეყანა: იქ სხვა ენაზე საუბრობენ, მოსახლეობის უმრავლესობა შიიტია, მაშინ როცა მსოფლიოს მუსლიმების აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტია (ამის შესახებ ქვემოთ). დღევანდელ ომს რელიგიასთან მხოლოდ არაპირდაპირი კავშირი აქვს, თუმცა ისტორიულად სწორედ სუნიტებსა და შიიტებს შორის დაყოფა დიდწილად განსაზღვრავდა ძალთა განაწილებას ახლო აღმოსავლეთში.

„სუნიტებსა და შიიტებს შორის სოლიდარობა ვერ იარსებებს, მით უმეტეს მაშინ, როცა შიიტური ირანი თავს ესხმის სუნიტურ სახელმწიფოებს,“ — ამბობს BBC-სთან საუბარში ვაშინგტონის ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის ინსტიტუტის ექსპერტი ფაბრის ბალანში.

გარდა ამისა, ირანმა თავის სუნიტ მეზობლებს შეუტია მათთვის წმინდა რამადანის თვეში და ემუქრება, რომ მათ კიდევ უფრო სერიოზულ კონფლიქტში ჩაითრევს, რომელიც პირდაპირ აზარალებს მათ ინტერესებს.

ისლამურ რესპუბლიკას მანამდეც არც ისე ბევრი მოკავშირე ჰყავდა რეგიონსა და მსოფლიოში, მაგრამ დღეს თეირანი ფაქტობრივად მარტო აღმოჩნდა. რატომ?

მულების რეჟიმის თითქმის ნახევარსაუკუნოვანმა მმართველობამ ირანი ახლო აღმოსავლეთში ერთ-ერთ მთავარ დესტაბილიზაციის წყაროდ აქცია. ისლამური სამყაროს ქვეყნები მას სიფრთხილით, ხშირად კი აშკარად მტრულადაც ეპყრობოდნენ.

მას შემდეგ, რაც მულები 1979 წლის ისლამური რევოლუციის შედეგად მოვიდნენ ხელისუფლებაში, ირანმა თანმიმდევრულად დაიწყო საკუთარი თავის წარმოჩენა, როგორც ძლიერი ისლამური სახელმწიფოსი – მუსლიმური სამყაროს ბრძოლის ავანგარდისა.

მთავარ მტრად გამოცხადდა აშშ და მისი მოკავშირეები, ხოლო „ნაკლებ ბოროტებად“ — ისრაელი. თეირანმა დაისახა მიზნად თეოკრატიული სახელმწიფოს მოდელის ექსპორტი სხვა ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი რეგიონში შიიტური უმცირესობების დაცვა და შეიარაღება.

ირანის ამბიციები არ აწყობდათ სპარსეთის ყურის ქვეყნებს, განსაკუთრებით საუდის არაბეთს, რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს ისლამის მთავარი სიწმინდეები. მრავალი წლის განმავლობაში რიადი და თეირანი ერთმანეთს მთავარ კონკურენტებად მიიჩნევდნენ რეგიონში გავლენისთვის ბრძოლაში.

სპარსეთის ყურის ნავთობით მდიდარი არაბული მონარქიების პოლიტიკური სისტემები ბევრით ჰგავდა 1979 წელს დამხობილი ირანის შაჰის რეჟიმს, ამიტომ ისინი განსაკუთრებით შიშობდნენ სახალხო აჯანყებების შესაძლებლობის გამო.

სპარსეთის ყურის ქვეყნებს უკვე ჰქონდათ მჭიდრო ურთიერთობები აშშ-თან, ხოლო ირანის ამბიციები პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა მათ ინტერესებს. ეს ახლო აღმოსავლეთის „ცივი ომი“ ათწლეულების განმავლობაში გაგრძელდა — 2023 წლამდე, როდესაც რიადი და თეირანი ჩინეთის შუამავლობით დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენაზე შეთანხმდნენ.

აშშ-ისა და ისრაელის მიერ ირანზე თავდასხმის შემდეგ საუდის არაბეთმა და მისმა მეზობლებმა კიდევ ერთხელ დაინახეს, რომ ირანი მზად არის მათი სტაბილურობისა და ეკონომიკური კეთილდღეობისათვის საფრთხე შექმნას.

„როგორიც არ უნდა იყოს ფართო კონფლიქტის განვითარება, ირანის რეგიონული რეპუტაციისთვის მიყენებული ზიანი უკვე აშკარაა. ერთხელ შერყეული ნდობის აღდგენა რთულია,“ – წერს ხალიდ ალ-ჯაბერი, ახლო აღმოსავლეთის გლობალური საკითხების საბჭოს აღმასრულებელი დირექტორი, Atlantic Council-ში გამოქვეყნებულ კომენტარში.

რეგიონში გავლენის გასაძლიერებლად ირანი ათწლეულების განმავლობაში ქმნიდა ე.წ. „წინააღმდეგობის ღერძს“, რომელიც მიმართული იყო აშშ-ისა და ისრაელის წინააღმდეგ. თეირანი იარაღითა და ფინანსებით ამარაგებდა:

• შიიტურ „ჰეზბოლას“ ლიბანში,

• ჰუსიტებს იემენში,

• სხვადასხვა პროქსი ძალებს ერაყში,
  და ასევე ერეოდა კონფლიქტებში ლიბანში, სირიაში, ბაჰრეინსა და იემენში.

პალესტინის საკითხსაც ირანი იყენებდა საკუთარი იმიჯის გასაძლიერებლად, როგორც მუსლიმების დამცველი — ის მხარს უჭერდა ჰამასს და „ისლამურ ჯიჰადს“.

თუმცა ბევრი არაბული ქვეყანა ამ მოქმედებებს პალესტინის საქმის დაცვად კი არა, არამედ თეირანის მცდელობად ხედავდა გაეფართოებინა საკუთარი გავლენა და დაემყარებინა კონტროლი რეგიონზე. ირანის  ბირთვული იარაღის ფლობის სურვილი ასევე სერიოზულ შეშფოთებას იწვევდა მის მეზობლებში.

უნდობლობა და რეპუტაციის დაზიანება

ამიტომ, მრავალი არაბული მთავრობის აზრით, ირანის დახმარება — როგორც ადრე, ისე ახლა — მხოლოდ გააძლიერებდა სახელმწიფოს, რომელსაც ისინი რეგიონული ბალანსის დამრღვევად და საკუთარი სტაბილურობისთვის საფრთხედ მიიჩნევენ.

როგორ დასრულდება ახლო აღმოსავლეთში ახალი ომი, ჯერ კიდევ გაურკვეველია, თუმცა უკვე აშკარაა, რომ რეგიონში ძალთა მყიფე ბალანსი დარღვეულია.

„სპარსეთის ყურის ქვეყნები კარგად ხვდებიან, რომ ირანს შეუძლია მათი ეკონომიკური განვითარების დიდი ნაწილი რამდენიმე დარტყმით გაანადგუროს. ირანი კვლავ ხდება რეგიონის მთავარი საფრთხე. ეს გარდაუვლად საუდის არაბეთს კიდევ უფრო დააახლოვებს ისრაელთან, განსაკუთრებით სარაკეტო თავდაცვის ტექნოლოგიებზე წვდომის გამო, მაგალითად ისეთი სისტემის, როგორიცაა „რკინის გუმბათი“, რომელიც მნიშვნელოვნად გააძლიერებდა სამეფოს დაცვას,“ — ამბობს ვაშინგტონის ინსტიტუტის ექსპერტი.

ირანის მიერ მხარდაჭერილი შიიტური ძალები მოხარულებიც კი იქნებოდნენ დაეხმარონ თავიანთ სპონსორს, მაგრამ მათი შესაძლებლობები შეზღუდულია. მას შემდეგ, რაც ჰამასმა 2023 წლის ოქტომბერში ისრაელზე თავდასხმა განახორციელა და შემდეგ ომი დაიწყო, მათი „წინააღმდეგობის ღერძი“ მნიშვნელოვნად დასუსტდა.ისრაელმა „ჰეზბოლას“ ძველი ხელმძღვანელობა გაანადგურა, ჰამასი მძიმე დარტყმის ქვეშ მოაქცია, ხოლო ირანის მოკავშირე სირიის ყოფილი ლიდერი ბაშარ ასადი ამბოხებულებმა დაამხეს და მოსკოვში გაიქცა.

ირანის მიმართ უნდობლობა ისლამურ სამყაროში კიდევ უფრო გაიზრდება მას შემდეგ, რაც თეირანმა სპარსეთის ყურის მეზობელ ქვეყნებს შეუტია,  ისრაელისა და აშშ-ის თავდასხმებზე პასუხად.

„შესაძლოა, თეირანი ცდილობდა ზეწოლა გაეზარდა სპარსეთის ყურის მონარქიებზე, რათა მათ თავის მხრივ ზეწოლა მოეხდინათ შეერთებულ შტატებზე და ომის შეწყვეტა მოეთხოვათ. სინამდვილეში კი ხდება სრულიად საპირისპირო,“ — ამბობს იასმინა ასრარგისი.

სპარსეთის ყურის ქვეყნები ბოლო წლებში ცდილობდნენ ურთიერთობების დალაგებას ირანთან. ომანი და კატარი ხშირად გამოდიოდნენ შუამავლების როლში თეირანსა და დასავლეთს შორის დიალოგში. გააგრძელებენ თუ არა ისინი მომავალში ამ დიპლომატიურ ძალისხმევას – ეს საკითხი დიდი  კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას.

სუნიტები და შიიტები

მსოფლიო მუსლიმების აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტია — დაახლოებით 85–90% (1.8 მილიარდ მუსლიმში), ხოლო შიიტები უმცირესობას შეადგენენ — 10–15%. შიიტების ძირითადი თემები ცხოვრობენ ირანში, აზერბაიჯანში, ერაყსა და პაკისტანში.

ეს დაყოფა სათავეს იღებს 632 წელს, როდესაც გარდაიცვალა წინასწარმეტყველი მუჰამედი და გაჩნდა დავა იმის შესახებ, ვინ უნდა გამხდარიყო მისი მემკვიდრე.

მუსლიმები ვერ შეთანხმდნენ იმაზე, ვინ უნდა ჩაუდგეს სათავეში მუსლიმურ საზოგადოებას — უმმას.

• შიიტები (ეს სიტყვა ნიშნავს „ალის მომხრეებს“ ან „ალის პარტიას“) მხარს უჭერდნენ, რომ ხელისუფლება გადასცემოდა მუჰამედის ნათესავს — ალი იბნ აბი თალიბს. მათი აზრით, სწორედ მას ჰქონდა ლეგიტიმური უფლება გამხდარიყო ხალიფა, როგორც წინასწარმეტყველის უახლოეს ნათესავსა და მოწაფეს.

• სუნიტები კი მიიჩნევდნენ, რომ მუსლიმური საზოგადოების ლიდერი უნდა არჩეულიყო ყველაზე ღირსეული და ავტორიტეტული თანამებრძოლებისგან.

პირველი ხალიფა გახდა აბუ ბაქრი — მუჰამედის ერთ-ერთი უახლოესი თანამოაზრე.

ხალიფატში ძალაუფლებისთვის ბრძოლამ საბოლოოდ 661 წელს ალის მკვლელობა გამოიწვია. მისი შვილებიც — ჰასანი და ჰუსეინი — ასევე მოკლეს. განსაკუთრებით ჰუსეინის სიკვდილი 680 წელს კარბალასთან (დღევანდელი ერაყი) შიიტებისთვის დღემდე აღიქმება ისტორიული მასშტაბის ტრაგედიად.

თავდაპირველი პოლიტიკური უთანხმოება დროთა განმავლობაში გადაიქცა ღრმა რელიგიურ და დოქტრინალურ განხეთქილებად.

სწორედ 1979 წლის ირანის რევოლუციამ აქცია ეს რელიგიური დაპირისპირება გეოსტრატეგიულ კონკურენციად. მას შემდეგ შიიტური ირანი და სუნიტური საუდის არაბეთი ერთმანეთს ეჯიბრებიან მუსლიმურ სამყაროში რეგიონული ლიდერობისთვის.

ირანის ლიდერები ღიად აყენებდნენ ეჭვქვეშ საუდის დინასტიის უფლებას, იყოს ისლამის მთავარი სიწმინდეების –მექასა და მედინის მცველი. ირანის მიერ პროვოცირებულმა რამდენიმე ინციდენტმა ჰაჯის დროს კიდევ უფრო გაამწვავა დაძაბულობა ორ ქვეყანას შორის.

თეირანის გავლენის შესაკავებლად რიადი ათწლეულების განმავლობაში აფინანსებდა სხვადასხვა ქსელებსა და მოძრაობებს, რომელთაგან ზოგი მოგვიანებით ჯიჰადისტურ ორგანიზაციებად ჩამოყალიბდა და საბოლოოდ საუდის კონტროლიდანაც გავიდა.

ბრძოლა მუსლიმურ სამყაროში გავლენისთვის

ირანისა და საუდის არაბეთის, ასევე სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნების დაპირისპირება დიდი ხნის განმავლობაში განსაზღვრავდა ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკურ დინამიკას.

თუმცა საუდის არაბეთის ფაქტობრივი მმართველი მუჰამედ ბინ სალმანი დიდი ხანია ოცნებობს მომავლის საუდის არაბეთის აშენებაზე, და რეგიონში არასტაბილურობა ამ გეგმას ხელს უშლის.

მას სურს ქვეყანა მიმზიდველი გახადოს ტურისტებისა და ინვესტორებისთვის და მზად არის ნავთობიდან მიღებული შემოსავლები დახარჯოს ეროვნულ პროექტზე „Vision 2030“. ის ავითარებს მზისა და ქარის ენერგეტიკას და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფეხბურთელი კრიშტიანუ რონალდუ მიიწვია, რომ ადგილობრივ საფეხბურთო ლიგაში ეთამაშა.

ამიტომ საუდის არაბეთი ცდილობს რეგიონში სტაბილურობის შენარჩუნებას და პრაგმატული ურთიერთობების დამყარებას ყველა მეზობელთან, მათ შორის ირანთანაც.

სწორედ ამიტომ 2023 წელს ჩინეთის შუამავლობით რიადი და თეირანი დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენაზე შეთანხმდნენ.

ფაბრის ბალანშის თქმით, პრინცი მუჰამედ ბინ სალმანი მზად იყო „ეყიდა“ სტაბილურობა ნებისმიერ ფასად და ყველასთან შეთანხმებულიყო, თუმცა ახლა ეს მომავალი საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა.

ირანი კი, თავის მხრივ, ძველ პრინციპებზე უარის თქმას არასოდეს აპირებდა და დღემდე რჩება რევოლუციური იდეოლოგიის სახელმწიფოდ, აღნიშნავს არაბეთის გაერთიანებულ საამიროებში ამერიკული უნივერსიტეტის პროფესორი ნაჯათ ალ-საიდი. მისი თქმით, ეს განსხვავდება სპარსეთის ყურის ქვეყნებისგან, რომლებმაც იდეოლოგიური პრინციპები გვერდზე გადადეს ეკონომიკური და პოლიტიკური ინტერესების გამო.

„საუდის არაბეთის ევოლუციას შორის — კონფესიური პოლიტიკიდან საუდის ეროვნულ ნაციონალიზმამდე — და ირანის იდეოლოგიური სიმკაცრის გაძლიერებას შორის კონტრასტი აჩვენებს, რომ პოლიტიკური სისტემები შეიძლება შეიცვალოს დროის მოთხოვნების შესაბამისად, მაშინ როცა იდეოლოგიური სისტემები, პირიქით, სულ უფრო მკაცრი ხდება. ნებისმიერი სერიოზული ტრანსფორმაცია მათთვის საკუთარი არსებობის გაქრობის რისკს ნიშნავს,“ — ამბობს პროფესორი ნაჯათ ალ-საიდი.

ირანი — ისევ მთავარი საფრთხე

ახლო აღმოსავლეთის გეოპოლიტიკური რუკა მნიშვნელოვნად შეიცვალა „აბრაამის შეთანხმებების“ ხელმოწერის შემდეგ. 2020 წელს არაბეთის გაერთიანებულმა საამიროებმა, ბაჰრეინმა და სუდანმა, მოგვიანებით კი მაროკომ, ისრაელთან ურთიერთობების ნორმალიზაცია მოახდინეს. ახალი რეგიონული რეალობის პირობებში ირანი სულ უფრო ხშირად ჩანდა საერთო მოწინააღმდეგედ არაერთი არაბული სახელმწიფოსთვის.

საუდის არაბეთიც განიხილავდა ისრაელთან ურთიერთობების ნორმალიზაციის შესაძლებლობას ღაზაში ომის დაწყებამდე, მიუხედავად იმისა, რომ პალესტინის საკითხი შეთანხმებას ხელს უშლიდა.

მთავარი კითხვა ის არის, რა მოხდება ომის შემდეგ.

შეინარჩუნებს თუ არა ხელისუფლებას თეირანში არსებული რეჟიმი — დასუსტებული, მაგრამ გადარჩენილი, რაც შესაძლოა მას კიდევ უფრო საშიშს გახდის?

თუ მოხდება ხელისუფლების შეცვლა?

„რაც არ უნდა მოხდეს, ერთი რამ უკვე ნათელია: ახლო მომავალში ირანი ძნელად შეძლებს ძველი ძალის აღდგენას. მიუხედავად იმისა, დარჩება თუ არა მულების რეჟიმი ხელისუფლებაში ან მოვა ახალი ხელმძღვანელობა, ქვეყანას დრო დასჭირდება იმ გავლენის აღსადგენად, რომელიც მას შაჰის ეპოქაში ჰქონდა, როდესაც ირანი ფაქტობრივად „ახლო აღმოსავლეთის ჟანდარმის“ როლს ასრულებდა,“ — ასკვნის ფაბრის ბალანში.

კვირას საღამოს ირანის სახელმწიფო მედიამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ექსპერტთა საბჭომ ქვეყნის ახალ უმაღლეს ლიდერად მოჯტაბა ხამენეი აირჩია.

ის არის უმაღლესი ლიდერის, ალი ხამენეის ვაჟი, რომელიც მიმდინარე აშშ-ისა და ისრაელის სამხედრო კამპანიის დაწყებისას დაიღუპა. ირანის სახელმწიფო ტელევიზიის წამყვანმა პირდაპირ ეთერში წაიკითხა ექსპერტთა საბჭოს განცხადება:

„მიუხედავად ომის დროის მძიმე პირობებისა და მტრის პირდაპირი მუქარებისა ამ ეროვნული ინსტიტუტის მიმართ, მიუხედავად ექსპერტთა საბჭოს სამდივნოს ოფისების დაბომბვისა, რამაც რამდენიმე თანამშრომლისა და დაცვის წევრის მოწამეობრივი სიკვდილი გამოიწვია, საბჭოს არც ერთი წამით არ შეუწყვეტია ისლამური სისტემის ხელმძღვანელობის არჩევისა და წარდგენის პროცესი.“

რა არის ცნობილი მოჯტაბა ხამენეის შესახებ?

მოჯტაბა ხამენეი დაიბადა 1969 წლის 8 სექტემბერს ირანის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ქალაქ მეშჰედში. ის არის ალი ხამენეის ექვსი შვილიდან მეორე. საშუალო განათლება მან მიიღო თეირანში მდებარე რელიგიურ სკოლაში „ალავი“.

ირანული მედიის ცნობით, 17 წლის ასაკში მოჯტაბა რამდენჯერმე მონაწილეობდა მოკლევადიან სამხედრო სამსახურში ირან-ერაყის ომის დროს. ამ რვაწლიანმა სისხლიანმა კონფლიქტმა კიდევ უფრო გააძლიერა ირანის რეჟიმის უნდობლობა აშშ-ისა და დასავლეთის მიმართ, რომლებიც იმ პერიოდში ერაყს უჭერდნენ მხარს.

1999 წელს მოჯტაბა გადავიდა ქალაქ ქომში — ირანის წმინდა ქალაქში, რომელიც შიიტური თეოლოგიის ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად ითვლება — რათა რელიგიური განათლება გაეგრძელებინა. საინტერესოა, რომ მან მხოლოდ ამის შემდეგ დაიწყო სასულიერო ტანსაცმლის ტარება.

მამისგან განსხვავებით, მოჯტაბა ხამენეი ძირითადად ჩრდილში მდგომი ფიგურა იყო.
მას არასოდეს ეკავა სახელმწიფო თანამდებობა და არც საჯარო გამოსვლები ან ინტერვიუები ჰქონია.  საჯაროდ ხელმისაწვდომია მისი მხოლოდ ძალიან მცირე რაოდენობის ფოტო და ვიდეო.

თუმცა დიდი ხანია არსებობს ინფორმაცია, რომ მას მნიშვნელოვანი გავლენა ჰქონდა, როგორც ადამიანს, რომელიც აკონტროლებდა მის მამასთან – უმაღლეს ლიდერთან  წვდომას.

აშშ-ის დიპლომატიურ დეპეშებში, რომლებიც WikiLeaks-მა 2000-იანი წლების ბოლოს გამოაქვეყნა, მოჯტაბა აღწერილია როგორც „ძალაუფლება სასულიერო სამოსის უკან“.

Associated Press-ის ცნობით, ირანის ხელმძღვანელობაში მას „უნარიან და მტკიცე ლიდერად“ მიიჩნევდნენ.

სააგენტო როიტერი წერს, რომ ხამენეის ვაჟის მემკვიდრედ არჩევით ირანის სასულიერო ხელმძღვანელობა ტრამპს დაუპირისპირდა.

რეგიონული ოფიციალური პირების თქმით, ეს ნაბიჯი პირდაპირი პასუხია აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის განცხადებაზე, რომელმაც  თქვა, რომ ხამენეის ვაჟი „მიუღებელი კანდიდატია“.

ირანის უმაღლესი ლიდერი, აიათოლა ალი ხამენეი, კონფლიქტის დაწყების დღესვე აშშ-ისა და ისრაელის ერთობლივი დარტყმის შედეგად დაიღუპა. ომი ახლა უკვე მეორე კვირაშია შესული.

მოჯტაბას დანიშვნა უმაღლესი ლიდერის პოსტზე ექსპერტთა საბჭოს მიერ ფაქტობრივად ნიშნავს, რომ თეირანში ძალაუფლება კვლავ მკაცრი ხაზის მხარდამჭერების ხელში რჩება. ამ გადაწყვეტილებამ შესაძლოა მნიშვნელოვნად შეცვალოს ირანის ომის მიმდინარეობა აშშ-სა და ისრაელთან და მისი შედეგები ახლო აღმოსავლეთის ფარგლებსაც გასცდეს.

ახლო აღმოსავლეთის ინსტიტუტის უფროსმა მკვლევარმა ალექს ვატანკამ თქვა:

„მოჯტაბას მოსვლა იგივე სცენარის გაგრძელებაა. ეს დიდი დამცირებაა შეერთებული შტატებისთვის — ასეთი მასშტაბის ოპერაციის ჩატარება, ამდენი რისკის გაწევა და ბოლოს 86 წლის ადამიანის მოკვლა, რომელსაც მისივე მკაცრი პოზიციის მქონე ვაჟი ჩაანაცვლებს.“

 ირანის რთული თეოკრატიული სისტემის ფარგლებში უმაღლესი ლიდერი არის სახელმწიფოს საბოლოო ავტორიტეტი. ის განსაზღვრავს საგარეო პოლიტიკას, აკონტროლებს ბირთვულ პროგრამას და მიმართულებას აძლევს არჩეულ პრეზიდენტსა და პარლამენტსაც.

ანალიტიკოსების თქმით, მოჯტაბას არჩევა — რომელიც ცნობილია როგორც უკიდურესად მკაცრი სასულიერო პირი  და რომლის მეუღლე, დედა და ოჯახის სხვა წევრები აშშ-ისა და ისრაელის დარტყმების შედეგად დაიღუპნენ, ერთმნიშვნელოვან სიგნალს აგზავნის:

ირანის ხელმძღვანელობამ კომპრომისის ნებისმიერი შესაძლებლობა უარყო და ახლა ერთადერთ გზად დაპირისპირებას, შურისძიებასა და გამძლეობას მიიჩნევს.

შიდა წყაროების თქმით, მოჯტაბას წინ ელოდება დიდი შიდა და საგარეო წნეხი — როგორც უკმაყოფილო მოსახლეობისგან, ისე მზარდი სამხედრო კონფლიქტისგან. მიუხედავად ამისა, მოსალოდნელია, რომ ის სწრაფად შეეცდება ძალაუფლების კონსოლიდაციას.

ეს სავარაუდოდ გულისხმობს:

• ისლამური რევოლუციის გვარდიის კორპუსისთვის (IRGC) უფრო ფართო უფლებამოსილებებს
• შიდა კონტროლის გამკაცრებას
• ოპოზიციისა და პროტესტის სასტიკ ჩახშობას

ერთმა რეგიონულმა ოფიციალურმა პირმა, რომელიც თეირანის ხელისუფლებასთან არის დაახლოებული, Reuters-ს უთხრა:

“მოჯტაბას სხვა გზა არ ექნება, გარდა იმისა, რომ რკინის ხელი აჩვენოს…
ომიც რომ დასრულდეს, ქვეყნის შიგნით მძიმე რეპრესიები გაგრძელდება.“

ეს პოზიცია გაჩნდა მას შემდეგ, რაც ირანში უკვე თვეებია იზრდება შიდა არეულობა, რომელიც 1979 წლის ისლამური რევოლუციის შემდეგ ყველაზე სისხლიან პროტესტებს მოიცავდა.

ომამდე ირანი უკვე სერიოზულ პრობლემებს ებრძოდა:

• მძიმე ეკონომიკური კრიზისი
• მაღალი ინფლაცია
• ეროვნული ვალუტის გაუფასურება
• მზარდი სიღარიბე
• მკაცრი რეპრესიები, რამაც საზოგადოებრივი პროტესტი კიდევ უფრო გააძლიერა

მოჯტაბას მმართველობის პერიოდში ქვეყანას წინ ელოდება:

• უფრო მკაცრი შიდა კონტროლი
• მოსახლეობაზე გაზრდილი ზეწოლა
• კიდევ უფრო აგრესიული საგარეო პოლიტიკა

ამის შესახებ კიდევ ერთმა ირანელმა წყარომ განაცხადა, რომელიც ადგილზე არსებულ ვითარებას კარგად იცნობს.

ახლო აღმოსავლეთის ინსტიტუტის მკვლევარმა პოლ სეილემმა აღნიშნა, რომ მოჯტაბა არ არის ფიგურა, რომელიც შეეცდება შეთანხმებას შეერთებულ შტატებთან.

„ახლა სცენაზე არავინ ჩანს, ვინც კომპრომისზე წავა. ეს არის მკაცრი არჩევანი, გაკეთებული მკაცრ მომენტში.“

ირანის სასულიერო წრეებში – სადაც ამერიკას ხშირად „დიდ სატანას“ უწოდებენ — ხამენეის მკვლელობამ ის „მოწამის“ სტატუსამდე აიყვანა.

სასულიერო პირებმა მოკლული ლიდერი გმირად წარმოაჩინეს და ის იმამ ჰუსეინს შეადარეს – შიიტურ ტრადიციაში თვითგანწირვისა და ჩაგვრის წინააღმდეგ ბრძოლის სიმბოლოს.

ირანის საკითხების სპეციალისტმა და აშშ-ის ყოფილმა დიპლომატმა ალან აირმა თქვა:

„მოჯტაბა მამაზე კიდევ უფრო მკაცრი ფიგურაა.ის რევოლუციური გვარდიის ფავორიტი კანდიდატი იყო. მას ბევრი შურისძიება აქვს განსახორციელებელი.“

ეს ვითარება დიდ რისკებსაც ქმნის.ისრაელმა უკვე განაცხადა, რომ ხამენეის ნებისმიერი მემკვიდრეც შესაძლოა სამიზნე გახდეს, ხოლო ტრამპმა თქვა, რომ ომი შესაძლოა მხოლოდ მაშინ დასრულდეს, როცა ირანის სამხედრო ხელმძღვანელობა და მმართველი ელიტა მთლიანად განადგურდება.

ახალი ლიდერი დიდი ხანია ეწინააღმდეგება რეფორმისტებს

56 წლის მოჯტაბა ხამენეი — გავლენიანი საშუალო რანგის სასულიერო პირი — დიდი ხანია ეწინააღმდეგება რეფორმისტულ ჯგუფებს, რომლებიც დასავლეთთან თანამშრომლობას ემხრობიან.

მისი ახლო კავშირები:

• მაღალი რანგის სასულიერო პირებთან
• ისლამური რევოლუციის გვარდიასთან

მას მნიშვნელოვან გავლენას აძლევს როგორც პოლიტიკურ სისტემაში, ისე უსაფრთხოების სტრუქტურებში.

ანალიტიკოსების თქმით, მოჯტაბამ გავლენა ჯერ კიდევ მამამისის მმართველობის პერიოდში მოიპოვა, როდესაც ის:

• უსაფრთხოების აპარატში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა
• აკონტროლებდა იმ ფართო ეკონომიკურ იმპერიას, რომელსაც ეს სტრუქტურები ფლობენ
• მრავალი წლის განმავლობაში ფაქტობრივად ხამენეის „კარიბჭის მცველი“ და „მინი-უმაღლესი ლიდერი“ იყო

მისი დანიშვნა ხდება იმ დროს, როცა აშშ-ისა და ისრაელის სამხედრო კამპანია ირანის წინააღმდეგ ძლიერდება.