ისრაელი და აშშ უკვე მეორე კვირაა ბომბავენ ირანის ისლამურ რესპუბლიკას, ხოლო მუსლიმური სამყარო ამ ომს გვერდიდან აკვირდება: ზოგი – პირველ რიგში სპარსეთის ყურის ქვეყნები – თითქოს პირველი რიგებიდან, სხვები კი ზედა გალერეიდან. მაგრამ არცერთი ისლამური ქვეყანა არ ჩქარობს ირანის დახმარებას, და ბევრს, პირიქით, ის საფრთხედ მიაჩნია.
რატომ?
სასწორის ერთ მხარეს დგას პანმუსლიმური სოლიდარობის მითი, ხოლო მეორე მხარეს — კონფესიური წინააღმდეგობები, ურთიერთ უნდობლობა, ეროვნული ინტერესები, აშშ-ზე დამოკიდებულება და სურვილის არქონა, კიდევ ერთ ომში ჩაითრიონ, რომლის შედეგებიც არაპროგნოზირებადია. ირანი ცდილობს გახდეს ბირთვული სახელმწიფო და რეგიონული ჰეგემონი. ამასთან, უკვე მეორე კვირაა ის მეზობელ არაბულ ქვეყნებსაც ესვრის რაკეტებს.
„ეს ირანის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სტრატეგიული შეცდომაა ბოლო წლებში. დიდი ხნის განმავლობაში თეირანი საკმაოდ ოსტატურად თამაშობდა საკუთარ თამაშს და ცდილობდა თავი წარმოეჩინა არაბული სამყაროსთვის, როგორც ისლამური სოლიდარობის დამცველი და ყველა მუსლიმისთვის ჰუმანიტარული გზავნილის მატარებელი. თუმცა დღეს სწორედ ირანი ურტყამს არაბულ ქვეყნებს — თანაც წმინდა რამადანის თვეში,“ — ამბობს ახლო აღმოსავლეთის საკითხების სპეციალისტი იასმინა ასრარგისი.
ისლამური სამყარო არ არის მონოლითური. თითოეული მუსლიმური (ძირითადად არაბული) ქვეყნის ხელისუფლება პირველ რიგში საკუთარი პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესებით ხელმძღვანელობს და არ არის მზად, აბსტრაქტული სოლიდარობის გამო ირანის დასახმარებლად გადაეშვას.
მით უმეტეს, რომ ირანისადმი დამოკიდებულება მუსლიმურ სამყაროში რთულია. ეს არ არის არაბული ქვეყანა: იქ სხვა ენაზე საუბრობენ, მოსახლეობის უმრავლესობა შიიტია, მაშინ როცა მსოფლიოს მუსლიმების აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტია (ამის შესახებ ქვემოთ). დღევანდელ ომს რელიგიასთან მხოლოდ არაპირდაპირი კავშირი აქვს, თუმცა ისტორიულად სწორედ სუნიტებსა და შიიტებს შორის დაყოფა დიდწილად განსაზღვრავდა ძალთა განაწილებას ახლო აღმოსავლეთში.
„სუნიტებსა და შიიტებს შორის სოლიდარობა ვერ იარსებებს, მით უმეტეს მაშინ, როცა შიიტური ირანი თავს ესხმის სუნიტურ სახელმწიფოებს,“ — ამბობს BBC-სთან საუბარში ვაშინგტონის ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის ინსტიტუტის ექსპერტი ფაბრის ბალანში.
გარდა ამისა, ირანმა თავის სუნიტ მეზობლებს შეუტია მათთვის წმინდა რამადანის თვეში და ემუქრება, რომ მათ კიდევ უფრო სერიოზულ კონფლიქტში ჩაითრევს, რომელიც პირდაპირ აზარალებს მათ ინტერესებს.
ისლამურ რესპუბლიკას მანამდეც არც ისე ბევრი მოკავშირე ჰყავდა რეგიონსა და მსოფლიოში, მაგრამ დღეს თეირანი ფაქტობრივად მარტო აღმოჩნდა. რატომ?
მულების რეჟიმის თითქმის ნახევარსაუკუნოვანმა მმართველობამ ირანი ახლო აღმოსავლეთში ერთ-ერთ მთავარ დესტაბილიზაციის წყაროდ აქცია. ისლამური სამყაროს ქვეყნები მას სიფრთხილით, ხშირად კი აშკარად მტრულადაც ეპყრობოდნენ.
მას შემდეგ, რაც მულები 1979 წლის ისლამური რევოლუციის შედეგად მოვიდნენ ხელისუფლებაში, ირანმა თანმიმდევრულად დაიწყო საკუთარი თავის წარმოჩენა, როგორც ძლიერი ისლამური სახელმწიფოსი – მუსლიმური სამყაროს ბრძოლის ავანგარდისა.
მთავარ მტრად გამოცხადდა აშშ და მისი მოკავშირეები, ხოლო „ნაკლებ ბოროტებად“ — ისრაელი. თეირანმა დაისახა მიზნად თეოკრატიული სახელმწიფოს მოდელის ექსპორტი სხვა ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი რეგიონში შიიტური უმცირესობების დაცვა და შეიარაღება.
ირანის ამბიციები არ აწყობდათ სპარსეთის ყურის ქვეყნებს, განსაკუთრებით საუდის არაბეთს, რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს ისლამის მთავარი სიწმინდეები. მრავალი წლის განმავლობაში რიადი და თეირანი ერთმანეთს მთავარ კონკურენტებად მიიჩნევდნენ რეგიონში გავლენისთვის ბრძოლაში.
სპარსეთის ყურის ნავთობით მდიდარი არაბული მონარქიების პოლიტიკური სისტემები ბევრით ჰგავდა 1979 წელს დამხობილი ირანის შაჰის რეჟიმს, ამიტომ ისინი განსაკუთრებით შიშობდნენ სახალხო აჯანყებების შესაძლებლობის გამო.
სპარსეთის ყურის ქვეყნებს უკვე ჰქონდათ მჭიდრო ურთიერთობები აშშ-თან, ხოლო ირანის ამბიციები პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა მათ ინტერესებს. ეს ახლო აღმოსავლეთის „ცივი ომი“ ათწლეულების განმავლობაში გაგრძელდა — 2023 წლამდე, როდესაც რიადი და თეირანი ჩინეთის შუამავლობით დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენაზე შეთანხმდნენ.
აშშ-ისა და ისრაელის მიერ ირანზე თავდასხმის შემდეგ საუდის არაბეთმა და მისმა მეზობლებმა კიდევ ერთხელ დაინახეს, რომ ირანი მზად არის მათი სტაბილურობისა და ეკონომიკური კეთილდღეობისათვის საფრთხე შექმნას.
„როგორიც არ უნდა იყოს ფართო კონფლიქტის განვითარება, ირანის რეგიონული რეპუტაციისთვის მიყენებული ზიანი უკვე აშკარაა. ერთხელ შერყეული ნდობის აღდგენა რთულია,“ – წერს ხალიდ ალ-ჯაბერი, ახლო აღმოსავლეთის გლობალური საკითხების საბჭოს აღმასრულებელი დირექტორი, Atlantic Council-ში გამოქვეყნებულ კომენტარში.
რეგიონში გავლენის გასაძლიერებლად ირანი ათწლეულების განმავლობაში ქმნიდა ე.წ. „წინააღმდეგობის ღერძს“, რომელიც მიმართული იყო აშშ-ისა და ისრაელის წინააღმდეგ. თეირანი იარაღითა და ფინანსებით ამარაგებდა:
-
შიიტურ „ჰეზბოლას“ ლიბანში,
-
ჰუსიტებს იემენში,
-
სხვადასხვა პროქსი ძალებს ერაყში,
და ასევე ერეოდა კონფლიქტებში ლიბანში, სირიაში, ბაჰრეინსა და იემენში.
პალესტინის საკითხსაც ირანი იყენებდა საკუთარი იმიჯის გასაძლიერებლად, როგორც მუსლიმების დამცველი — ის მხარს უჭერდა ჰამასს და „ისლამურ ჯიჰადს“.
თუმცა ბევრი არაბული ქვეყანა ამ მოქმედებებს პალესტინის საქმის დაცვად კი არა, არამედ თეირანის მცდელობად ხედავდა გაეფართოებინა საკუთარი გავლენა და დაემყარებინა კონტროლი რეგიონზე. ირანის ბირთვული იარაღის ფლობის სურვილი ასევე სერიოზულ შეშფოთებას იწვევდა მის მეზობლებში.
უნდობლობა და რეპუტაციის დაზიანება
ამიტომ, მრავალი არაბული მთავრობის აზრით, ირანის დახმარება — როგორც ადრე, ისე ახლა — მხოლოდ გააძლიერებდა სახელმწიფოს, რომელსაც ისინი რეგიონული ბალანსის დამრღვევად და საკუთარი სტაბილურობისთვის საფრთხედ მიიჩნევენ.
როგორ დასრულდება ახლო აღმოსავლეთში ახალი ომი, ჯერ კიდევ გაურკვეველია, თუმცა უკვე აშკარაა, რომ რეგიონში ძალთა მყიფე ბალანსი დარღვეულია.
„სპარსეთის ყურის ქვეყნები კარგად ხვდებიან, რომ ირანს შეუძლია მათი ეკონომიკური განვითარების დიდი ნაწილი რამდენიმე დარტყმით გაანადგუროს. ირანი კვლავ ხდება რეგიონის მთავარი საფრთხე. ეს გარდაუვლად საუდის არაბეთს კიდევ უფრო დააახლოვებს ისრაელთან, განსაკუთრებით სარაკეტო თავდაცვის ტექნოლოგიებზე წვდომის გამო, მაგალითად ისეთი სისტემის, როგორიცაა „რკინის გუმბათი“, რომელიც მნიშვნელოვნად გააძლიერებდა სამეფოს დაცვას,“ — ამბობს ვაშინგტონის ინსტიტუტის ექსპერტი.
ირანის მიერ მხარდაჭერილი შიიტური ძალები მოხარულებიც კი იქნებოდნენ დაეხმარონ თავიანთ სპონსორს, მაგრამ მათი შესაძლებლობები შეზღუდულია. მას შემდეგ, რაც ჰამასმა 2023 წლის ოქტომბერში ისრაელზე თავდასხმა განახორციელა და შემდეგ ომი დაიწყო, მათი „წინააღმდეგობის ღერძი“ მნიშვნელოვნად დასუსტდა.ისრაელმა „ჰეზბოლას“ ძველი ხელმძღვანელობა გაანადგურა, ჰამასი მძიმე დარტყმის ქვეშ მოაქცია, ხოლო ირანის მოკავშირე სირიის ყოფილი ლიდერი ბაშარ ასადი ამბოხებულებმა დაამხეს და მოსკოვში გაიქცა.
ირანის მიმართ უნდობლობა ისლამურ სამყაროში კიდევ უფრო გაიზრდება მას შემდეგ, რაც თეირანმა სპარსეთის ყურის მეზობელ ქვეყნებს შეუტია, ისრაელისა და აშშ-ის თავდასხმებზე პასუხად.
„შესაძლოა, თეირანი ცდილობდა ზეწოლა გაეზარდა სპარსეთის ყურის მონარქიებზე, რათა მათ თავის მხრივ ზეწოლა მოეხდინათ შეერთებულ შტატებზე და ომის შეწყვეტა მოეთხოვათ. სინამდვილეში კი ხდება სრულიად საპირისპირო,“ — ამბობს იასმინა ასრარგისი.
სპარსეთის ყურის ქვეყნები ბოლო წლებში ცდილობდნენ ურთიერთობების დალაგებას ირანთან. ომანი და კატარი ხშირად გამოდიოდნენ შუამავლების როლში თეირანსა და დასავლეთს შორის დიალოგში. გააგრძელებენ თუ არა ისინი მომავალში ამ დიპლომატიურ ძალისხმევას – ეს საკითხი დიდი კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას.
სუნიტები და შიიტები
მსოფლიო მუსლიმების აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტია — დაახლოებით 85–90% (1.8 მილიარდ მუსლიმში), ხოლო შიიტები უმცირესობას შეადგენენ — 10–15%. შიიტების ძირითადი თემები ცხოვრობენ ირანში, აზერბაიჯანში, ერაყსა და პაკისტანში.
ეს დაყოფა სათავეს იღებს 632 წელს, როდესაც გარდაიცვალა წინასწარმეტყველი მუჰამედი და გაჩნდა დავა იმის შესახებ, ვინ უნდა გამხდარიყო მისი მემკვიდრე.
მუსლიმები ვერ შეთანხმდნენ იმაზე, ვინ უნდა ჩაუდგეს სათავეში მუსლიმურ საზოგადოებას — უმმას.
-
შიიტები (ეს სიტყვა ნიშნავს „ალის მომხრეებს“ ან „ალის პარტიას“) მხარს უჭერდნენ, რომ ხელისუფლება გადასცემოდა მუჰამედის ნათესავს — ალი იბნ აბი თალიბს. მათი აზრით, სწორედ მას ჰქონდა ლეგიტიმური უფლება გამხდარიყო ხალიფა, როგორც წინასწარმეტყველის უახლოეს ნათესავსა და მოწაფეს.
-
სუნიტები კი მიიჩნევდნენ, რომ მუსლიმური საზოგადოების ლიდერი უნდა არჩეულიყო ყველაზე ღირსეული და ავტორიტეტული თანამებრძოლებისგან.
პირველი ხალიფა გახდა აბუ ბაქრი — მუჰამედის ერთ-ერთი უახლოესი თანამოაზრე.
ხალიფატში ძალაუფლებისთვის ბრძოლამ საბოლოოდ 661 წელს ალის მკვლელობა გამოიწვია. მისი შვილებიც — ჰასანი და ჰუსეინი — ასევე მოკლეს. განსაკუთრებით ჰუსეინის სიკვდილი 680 წელს კარბალასთან (დღევანდელი ერაყი) შიიტებისთვის დღემდე აღიქმება ისტორიული მასშტაბის ტრაგედიად.
თავდაპირველი პოლიტიკური უთანხმოება დროთა განმავლობაში გადაიქცა ღრმა რელიგიურ და დოქტრინალურ განხეთქილებად.
სწორედ 1979 წლის ირანის რევოლუციამ აქცია ეს რელიგიური დაპირისპირება გეოსტრატეგიულ კონკურენციად. მას შემდეგ შიიტური ირანი და სუნიტური საუდის არაბეთი ერთმანეთს ეჯიბრებიან მუსლიმურ სამყაროში რეგიონული ლიდერობისთვის.
ირანის ლიდერები ღიად აყენებდნენ ეჭვქვეშ საუდის დინასტიის უფლებას, იყოს ისლამის მთავარი სიწმინდეების –მექასა და მედინის მცველი. ირანის მიერ პროვოცირებულმა რამდენიმე ინციდენტმა ჰაჯის დროს კიდევ უფრო გაამწვავა დაძაბულობა ორ ქვეყანას შორის.
თეირანის გავლენის შესაკავებლად რიადი ათწლეულების განმავლობაში აფინანსებდა სხვადასხვა ქსელებსა და მოძრაობებს, რომელთაგან ზოგი მოგვიანებით ჯიჰადისტურ ორგანიზაციებად ჩამოყალიბდა და საბოლოოდ საუდის კონტროლიდანაც გავიდა.
ბრძოლა მუსლიმურ სამყაროში გავლენისთვის
ირანისა და საუდის არაბეთის, ასევე სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნების დაპირისპირება დიდი ხნის განმავლობაში განსაზღვრავდა ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკურ დინამიკას.
თუმცა საუდის არაბეთის ფაქტობრივი მმართველი მუჰამედ ბინ სალმანი დიდი ხანია ოცნებობს მომავლის საუდის არაბეთის აშენებაზე, და რეგიონში არასტაბილურობა ამ გეგმას ხელს უშლის.
მას სურს ქვეყანა მიმზიდველი გახადოს ტურისტებისა და ინვესტორებისთვის და მზად არის ნავთობიდან მიღებული შემოსავლები დახარჯოს ეროვნულ პროექტზე „Vision 2030“. ის ავითარებს მზისა და ქარის ენერგეტიკას და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფეხბურთელი კრიშტიანუ რონალდუ მიიწვია, რომ ადგილობრივ საფეხბურთო ლიგაში ეთამაშა.
ამიტომ საუდის არაბეთი ცდილობს რეგიონში სტაბილურობის შენარჩუნებას და პრაგმატული ურთიერთობების დამყარებას ყველა მეზობელთან, მათ შორის ირანთანაც.
სწორედ ამიტომ 2023 წელს ჩინეთის შუამავლობით რიადი და თეირანი დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენაზე შეთანხმდნენ.
ფაბრის ბალანშის თქმით, პრინცი მუჰამედ ბინ სალმანი მზად იყო „ეყიდა“ სტაბილურობა ნებისმიერ ფასად და ყველასთან შეთანხმებულიყო, თუმცა ახლა ეს მომავალი საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა.
ირანი კი, თავის მხრივ, ძველ პრინციპებზე უარის თქმას არასოდეს აპირებდა და დღემდე რჩება რევოლუციური იდეოლოგიის სახელმწიფოდ, აღნიშნავს არაბეთის გაერთიანებულ საამიროებში ამერიკული უნივერსიტეტის პროფესორი ნაჯათ ალ-საიდი. მისი თქმით, ეს განსხვავდება სპარსეთის ყურის ქვეყნებისგან, რომლებმაც იდეოლოგიური პრინციპები გვერდზე გადადეს ეკონომიკური და პოლიტიკური ინტერესების გამო.
„საუდის არაბეთის ევოლუციას შორის — კონფესიური პოლიტიკიდან საუდის ეროვნულ ნაციონალიზმამდე — და ირანის იდეოლოგიური სიმკაცრის გაძლიერებას შორის კონტრასტი აჩვენებს, რომ პოლიტიკური სისტემები შეიძლება შეიცვალოს დროის მოთხოვნების შესაბამისად, მაშინ როცა იდეოლოგიური სისტემები, პირიქით, სულ უფრო მკაცრი ხდება. ნებისმიერი სერიოზული ტრანსფორმაცია მათთვის საკუთარი არსებობის გაქრობის რისკს ნიშნავს,“ — ამბობს პროფესორი ნაჯათ ალ-საიდი.
ირანი — ისევ მთავარი საფრთხე
ახლო აღმოსავლეთის გეოპოლიტიკური რუკა მნიშვნელოვნად შეიცვალა „აბრაამის შეთანხმებების“ ხელმოწერის შემდეგ. 2020 წელს არაბეთის გაერთიანებულმა საამიროებმა, ბაჰრეინმა და სუდანმა, მოგვიანებით კი მაროკომ, ისრაელთან ურთიერთობების ნორმალიზაცია მოახდინეს. ახალი რეგიონული რეალობის პირობებში ირანი სულ უფრო ხშირად ჩანდა საერთო მოწინააღმდეგედ არაერთი არაბული სახელმწიფოსთვის.
საუდის არაბეთიც განიხილავდა ისრაელთან ურთიერთობების ნორმალიზაციის შესაძლებლობას ღაზაში ომის დაწყებამდე, მიუხედავად იმისა, რომ პალესტინის საკითხი შეთანხმებას ხელს უშლიდა.
მთავარი კითხვა ის არის, რა მოხდება ომის შემდეგ.
შეინარჩუნებს თუ არა ხელისუფლებას თეირანში არსებული რეჟიმი — დასუსტებული, მაგრამ გადარჩენილი, რაც შესაძლოა მას კიდევ უფრო საშიშს გახდის?
თუ მოხდება ხელისუფლების შეცვლა?
„რაც არ უნდა მოხდეს, ერთი რამ უკვე ნათელია: ახლო მომავალში ირანი ძნელად შეძლებს ძველი ძალის აღდგენას. მიუხედავად იმისა, დარჩება თუ არა მულების რეჟიმი ხელისუფლებაში ან მოვა ახალი ხელმძღვანელობა, ქვეყანას დრო დასჭირდება იმ გავლენის აღსადგენად, რომელიც მას შაჰის ეპოქაში ჰქონდა, როდესაც ირანი ფაქტობრივად „ახლო აღმოსავლეთის ჟანდარმის“ როლს ასრულებდა,“ — ასკვნის ფაბრის ბალანში.
ირანის რთული თეოკრატიული სისტემის ფარგლებში უმაღლესი ლიდერი არის სახელმწიფოს საბოლოო ავტორიტეტი. ის განსაზღვრავს საგარეო პოლიტიკას, აკონტროლებს ბირთვულ პროგრამას და მიმართულებას აძლევს არჩეულ პრეზიდენტსა და პარლამენტსაც.
როგორც ჩანს, სპარსეთის ყურის ქვეყნებში დაძაბულობის შემცირების მცდელობის ფარგლებში, ირანის პრეზიდენტმა მეზობელ სახელმწიფოებს ბოდიში მოუხადა იმ თავდასხმებისთვის, რომლებიც მათ ტერიტორიაზე მდებარე ამერიკულ ობიექტებზე განხორციელდა.
